مبانی توحیدی در سلوک و مواجهه با اعتبارات

این ذات بارى كه به یك امر دیگر متحول مى‌شود یعنى از آن مرتبۀ بساطت صورتى پیدا مى‌كند در عین آنكه بساطت را دارد، آن‌گاه انتزاع واحدیت مى‌كنیم والاّ وقتى كه خود وجود بارى بدون این حیثیت باشد هزار بار هم بنشینیم و با تسبیح واحد واحد بگوییم، وجود أحد تبدیل به واحد نخواهد شد! هرچه بخواهیم اعتبار كنیم فایده ندارد. تا چیزى نباشد كه انسان نمى‌تواند مسئله‌اى را انتزاع كند، باید یك حقیقت خارجى وجود داشته باشد تا بشود. فرض کنید حتی در مسائل اعتبارى هم یكى را رئیس می‌كنند و چندتا را مرئوس مى‌كنند و فردا دوباره جا را عوض مى‌كنند، بالأخره باید افرادى باشند که یك نفر ازبین آنها رئیس بشود و این ریاست را به او مى‌دهند حالا یا با گل یا پوچ به یكى ریاست مى‌دهند یا با رأی‌گیری یك نفر را بر بقیه رئیس مى‌كنند! جاحظ مى‌گوید: «الحمدلله الذى قدّم المفضولَ على الأفضل»¹ در مقارنۀ بین ابوبكر و امیرالمؤمنین علیه‌السّلام مى‌گوید كه ستایش [مخصوص] خدایى است كه مفضول را بر فاضل مقدم كرد! خب خدا غلط كرد كه مفضول را مقدم كرد! این دیگر ستایش ندارد، این لعن دارد! خدایا تو كه آمدى مفضول را بر فاضل ترجیح دادى، تو بیخود كردى این كار را كردى! این آقا خواسته مسخره كند چون جاحظ آدم باسواد و عالمى بوده است! یااینكه بالأخره آدم هم گاهی اوقات خر مى‌شود، خر هم كه یكى دوتا نیست! حتماً خر نباید چهار دست و پا باشد، خر دوپا هم داریم، نگاه کنید ماشاءالله! ببینید این‌همه افراد كه اینها نمى‌دانند چگونه روزشان را به شب می‌گذرانند و دنبال چه هواوهوس‌ها هستند! هزار دفعه پایشان در [چاه] مى‌رود و مى‌شكند و دوباره پایشان را مى‌گذارند! خر یك دفعه مى‌رود، والله این خرها عقلشان می‌رسد! نمى‌دانم آن موقع خدا چطورى بود بعضى چیزها را به خرها داده كه به آدم‌ها نداده است! این خر وقتى تجربه پیدا كند، تجربه را به‌كار می‌بندد ولی بعضى حیوان‌ها هستند كه هزار دفعه هم تجربه می‌کنند! عجیب است، اصلاً آدم واقعاً مى‌ماند.