ماهیت و تفاوت آن با وجود در وحدت و کثرت

تقسیم «هستی» به دو قسم

تلمیذ: ...

استاد: بالأخره هرچه باشد شما برای ذات باید اسمی قرار بدهید یا نه؟! آمدند برای این حقیقت اسم وجود را جعل کردند، وجود یعنی هستی هستی دو قسم است؛ هستی اطلاقی و هستی غیر اطلاقی؛ هستی اطلاقی را به خدا نسبت داده‌اند و غیر اطلاقی را به مبدعات و ماده و صور مادی نسبت داده‌اند. صحبت من این است که به صرف تسمیه، تنزّل یک حقیقت از مرتبه به مادون نخواهد شد. تنزّل در جایی خواهد شد که شما در خود آن حقیقت تصرف کنید یا او در خودش تصرف کند و از مرتبۀ خودش و از مرتبۀ هوهویت و ذات خودش بروز و ظهور کند. الآن شما که دارید صحبت می‌کنید، صحبت شما ذات شماست یا ظواهر و آثار شما است؟!

تلمیذ: فعل است.

استاد: پس فعل خارج از ذات است. این آقای شیخ ... آن ذاتش امری است مقدس و اعلیٰ که لا یصل إلیه أیدینا ولی آن ذات شما را ما نمی‌بینم، آنچه را که می‌بینیم شمایل شماست، حرکات دست شماست، تکلم شماست، رؤیت شماست، استماع شماست، خصوصیات و اطوار شماست که می‌بینیم. این مسائل حکایت از یک صفاتی در آن ذات می‌کند که آن صفات باز خود نفس ذات نیست بلکه خود نفس ذات حقیقت روحیه است که ﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾¹ است. این مراتبی که برای روح پیدا می‌شود و آثاری که پیدا می‌شود و ظهور و بروزی که پیدا می‌شود، مراتب مادون ذات است از این به چه تعبیر می‌کنیم؟! می‌گوییم که شیخ ... متکلّم، ماشی، آکل، قائم، ساجد، راکع و امثال‌ذلک است، این نزول از مرتبه است ولی اگر گفتیم که شیخ ... دارای نفس و روح است، آیا این نزول از مرتبه است؟! نه، همان ذات ایشان را بیان کردم. گفتم: حیوانٌ ناطقٌ آیا اینکه از شما به حیوان ناطق تعبیر می‌آورم، آیا این نزول از مرتبۀ ذات است؟! نه، همان مرتبۀ ذات را با یک عبارت دیگر آوردم و شما می‌توانید عبارت را عوض کنید و عبارت دیگری بیاورید.