ماهیت و تفسیر آن در فلسفه اسلامی

مرحوم آخوند در بحث گذشته فرمودند که برای ماهیت دو تعریف بیان شده است؛ تعریف اول آن تعریفی است که در جواب ما هو است؛ اگر سؤال بشود که ما هو؟ یعنی ما هویتُه، ما هو فی ذاته، ذاتش چیست. ما هو همان ماهویت است و «یاء» نسبت در اینجا حذف شده و برگشت هو هم به شیء است. وقتی می‌گوییم که ما هو؟ یعنی ماهیتش چیست، این عبا چیست، یعنی جنسش چیست؛ آیا پشم است یا نخ یا کتان است یا از چیزهای دیگر است؟ ماهیتش چیست. این درخت چیست، یعنی ماهیتش چیست؟ سؤال از جنس درخت است که از سنگ است یا چوب است و آیا از نبات است و چه نوع نباتی است. سؤالی که از ما هو می‌شود، از ماهویت می‌شود یعنی آن چیزی است که شیئیت آن را تشکیل می‌دهد و باعث امتیاز او از بقیۀ اشیاء هست، آن چیست؟

همان‌طوری‌که در بحث گذشته عرض کردم در سؤال از ما هو بحث وجود مفروغٌ عنه است و بحثی راجع به وجود نیست یعنی وقتی که انسان از یک شیء سؤال می‌کند از شیء موجود سؤال می‌کند؛ من این کتاب را الآن می‌بینم و جلوی چشم من هست و نمی‌دانم که جنس این کتاب از چیست ولی در وجودش شک ندارم و می‌بینم که این کتاب هست و می‌گویم که جنس این کتاب از چیست؟ این اوراق از چیست؟ شما می‌گویید که از چوب درخت است که در کارخانه تبدیل به کاغذ می‌شود. پس من از موجود سؤال نمی‌کنم. الآن این لیوان که در دست من هست، در اینکه لیوان وجود دارد شک ندارم ولی نمی‌دانم که این لیوان از پلاستیک یا شیشه یا کائوچو است و متریالش چیست. البته منظور از متریال یعنی جنسش چیست، از جنسش سؤال می‌کنم ولی از وجودش سؤال نمی‌کنم. پس همیشه در ماهیت که مورد اصطلاح اهل‌فن است سؤال از ذات و جنس و حدودی است که آن حدود این را با دیگران تشکیل می‌دهد و این اصل قضیه است.