ماهیت و تفسیر آن در فلسفه اسلامی

استاد: البته اینها می‌گویند که وجود عارض بر ماهیت [می‌شود] نه بالعکس. ما در اینجا می‌گوییم که ماهیت عارض می‌شود، همیشه رتبۀ عارض متأخر از معروض است و اول باید معروض باشد. با آن بیانی که ما از ماهیت داریم وجود سر جایش هست بلکه خودش را حرکت می‌دهد و در خودش انقلاب به‌وجود می‌آورد و در خودش تغییر و تحول به‌وجود می‌آورد، ما اسم آن تغییر را ماهیت می‌گذاریم. پس کدام اول است و کدام دوم است؟! وجود که سر جایش بود! وجود بالصرافه که از اول بود!

نور سره از اول بوده و در وحدت خودش هم بوده، همۀ تعددها را هم در وحدت خودش داشته و حیازت کرده بود.

طریقۀ تحلیل ذهنی یک وجود خارجی

در تحلیل گفته می‌شود که وجود عارض بر ماهیت است ولی ما می‌گوییم که مسئله عکس است و ماهیت عارض است. اصلاً بحث عروض بحث ذهنی است شما وقتی یک شیء را درنظر می‌گیرید، در تحلیل ذهنی خود به دو نقطه می‌رسید؛ یک نقطه وجود و یک نقطه ماهیت. کدام مقدم بود؟! وجود مقدم بود. شما یک وجود خارجی را می‌خواهید در ذهن تحلیل بکنید، چطور تحلیل می‌کنید؟! می‌گویید که اول ماهیت این کتاب بود و بعد وجود آمد؟! از نظر رتبی ـ نه زمانی، زمانی که معنا ندارد و اصلاً مطرح نیست ـ رتبۀ کدام مقدم است؟ وجود مقدم است.

بیان حکایتی واقعی دربارۀ تجسم صورت مثالی

یک حکایت واقعی را چندی پیش خواندم که یک عروس و دامادی که مدت کمی از ازدواجشان گذشته بود، زن فوت می‌کند و مرد هم همسرش را خیلی دوست داشته است. حدود یک سال از قضیه می‌گذرد و یک روز عکاسی می‌بیند که خانمی به عکاس‌خانه آمد و گفت که عکسی از من بگیرید. عکاس هم از او چندتا عکس می‌گیرد ـ زن زیبایی هم بود ـ بعد زن می‌گوید که این‌قدر هم پولش را بگیر و این عکس را در ویترین مغازه بگذار و کاری هم نداشته باش. عکاس هم قبول می‌کند و می‌گذارد. زن به خواب شوهرش می‌آید و می‌گوید که در فلان خیابان و فلان عکاسی من یک امانتی گذاشته‌ام، برو بگیر! مرد فردا به آنجا می‌رود می‌بیند عکس زنش در ویترین هست! تعجب می‌کند و به عکاس می‌گوید که قضیه چیست؟! می‌گوید که چند روز پیش خانمی به اینجا آمد و گفت که از من عکس بگیر و عکس را در ویترین بگذار و رفت. مرد گفت که این عکس زن من است و مدت یک سال است که مرده است! عکاس می‌گوید: فیلمش هست و می‌آورد نشان می‌دهد. در اینجا این زن به‌خاطر اینکه شوهرش خیلی به او علاقه داشته خواسته عکس خودش را بیندازد که مرد به خانه‌اش ببرد و داشته باشد.