ماهیت و تفسیر آن در فلسفه اسلامی

تلمیذ: آیا قبلش وجود نداشت و وقتی دحیه شد وجود پیدا کرد؟!

استاد: وجود داشت منتها صورت نداشت، جبرائیل صورت ندارد چون وجود علمی او صورت ندارد. مگر خدا وجود ندارد؟! صورتش چیست؟! صورت ندارد، همین جبرائیل ماهیتش فقط علمی است همان مرتبۀ علمی برای او ماهیت است مگر ماهیت باید حتماً جنس و فصل داشته باشد؟! مگر باید درخت، سنگ، آجر و آهن باشد؟! این‌هم ماهیت است ماهیت یعنی ذات و سرشت. این ذات و سرشتش ذات علمی است.

بودن در مرتبۀ خاص، موجب وجود ماهیت

سبب وجود ماهیت

تلمیذ: آیا این مسامحه نیست که بودن شیء را ماهیتش بدانیم؟

استاد: بودن در مرتبه را ماهیت می‌دانیم نه بودن، خدا هم هست ولی به خدا نمی‌گوییم که ماهیت است. بودن در مرتبۀ خاص، ماهیت می‌شود حالا این مرتبۀ خاص یا مرتبۀ علمی خاص است یا مرتبۀ رزق خاص است یا مرتبۀ قهاریت خاص است یا مرتبۀ حیات به معنای ادامه یا استمرار بقاء خاص است یا مرتبۀ صورت است یا مرتبۀ ماده است، مرتبه در اینجا ماهیت را تشکیل می‌دهد، حالا اگر آن مرتبه ماده باشد ماهیت مادی است، اگر صورت باشد ماهیت صوری است و اگر ملکوتی باشد ماهیت ملکوتی می‌شود. همه دارای ماهیت هستند منتها ماهیت داریم تا ماهیت!

تلمیذ: سؤال بنده این بود که بودن شیء آیا اطلاق بر وجود می‌شود یا بر ماهیت؟

استاد: وجود شیء اطلاق بر شیء می‌شود؛ آن شیئی که تعیّن پیدا کرده و همراه با ماهیت است. یک وقت یک شیء در مقابل من هست و سؤال می‌کنم که آنچه که باعث شده این شیء در این مرتبه شیء بشود چیست؟ مثل این کتابی که الآن در دست من است و وجودش را دارم می‌بینم، می‌گویم که آنچه باعث شده این کتاب، کتاب شود چیست؟! دو نوع می‌توانید جواب دهید؛ هم می‌توانید بگویید که کاغذ است و هم می‌توانید بگویید که وجود است؛ یعنی وجود باعث شده که کاغذ در اینجا تحقق خارجی داشته باشد. اگر شما فقط ذهنیت کاغذ را داشته باشید ذهنیت کاغذ هیچ‌وقت باعث وجود کتاب نمی‌شود.