کیفیت اشتداد در جوهر نفس

یک وقتی ما به کوه می‌رفتیم یک زمانی بود که نفس ما از تجوهر خودش زیادی اشتداد شده بود ما به کوه می‌رفتیم و تازه بعد از یک ساعت راهپیمایی نماز صبحمان را وسط کوه می‌خواندیم! یک امامزاده عبدالله بود یک مقدار که از دربند بالاتر رفتید سمت چپ بود می‌رفتیم و نماز صبحمان را آنجا می‌خواندیم! وقتی می‌رفتیم و برمی‌گشتیم تازه مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ سفره انداخته بودند و می‌خواستند صبحانه بخورند! یک وقت این‌طور بود، الآن جناب مستطاب سرور معظم می‌گویند که آقا بیایید به راهپیمایی برویم موقع خوبی بود! می‌گویم که شما به‌جای من بروید و ثوابش را به ما بدهید! یک دفعه آمدیم پشیمان شدیم! خب حالا بنده این مسئلۀ اشتداد جوهری را خوب می‌فهمم! این قسمت ملموس و محسوس است!

﴿وَمَن نُّعَمِّرۡهُ نُنَكِّسۡهُ فِي ٱلۡخَلۡقِ﴾¹ قاعدۀ آن، این است. بعد هم خودمان با خودمان [می‌گوییم که] چرا به زور است آدم بلند شود و [برود] فعلاً که خب [بی‌حال هستیم] هر وقت سر حال شدیم آن‌وقت آدم چیز می‌کند. این قضیۀ اشتداد و ضعفی است که نفس در تجوهر خودش پیدا می‌کند و مسئله از این نظر به اشکال برخورد نمی‌کند. لذا مرحوم آخوند هم از این نقطه‌نظر تأیید می‌کردند.

کیفیت وجود خارجی داشتن مسئلۀ اشتداد جوهری

وَ تَحقیقُ ذلک أنَّ الحُدودَ قَد تَکونُ بِحسبِ الذّات فی نَفسِها و قَد تَکونُ بِحسبِ نِسبتَها إلى أمرٍ و قَد تَکونُ بِحسبِهِما جمَیعاً و لکن بِالاعتبارَین فَتَحدیدُ المَلکِ و البَنّاءِ مِن حیثُ حَقیتِهِما شی‌ءٌ و مِن حیثُ کونِهِما مُضافَینِ إلى شَی‌ءٍ شی‌ءِ آخَر.²

چطور این مسئلۀ اشتداد جوهری وجود خارجی دارد. حدود و تعریفات گاهی اوقات به خود ذات برمی‌گردند؛ به خود ذات زید! زید کیست؟ حیوان ناطق است دیگر! زبان بسته می‌خورد و می‌خوابد و نفس می‌کشد! به خودش [برمی‌گردد] همین. گاهی اوقات این حدود به‌خاطر نسبت آن ذات به یک شیء دیگر است یعنی به‌لحاظ آن نسبت ما تعریف می‌آوریم و به خود ذات کاری نداریم. هر جنبنده‌ای می‌خواهد باشد، باشد! گاهی در حدود هردو جنبه لحاظ می‌شود؛ می‌گوییم که زید کیست؟ می‌گوییم که زید حیوان ناطقی است که دارای این حرفه و این علم و این خصوصیات است. ببینید حیوان ناطقی است که دارای این خصوصیات است. حیوان ناطق بودن به ذات او برمی‌گردد و آن قضیۀ این خصوصیات هم به آن تعلقات و نسبت او به خصوصیات و اوصافی که دارد برمی‌گردد ولکن به هردو اعتبار. در تعریف مَلک و بنّا خود حقیقت این دوتا همان حیوانیت و فصل آن است. این یک مطلب است. از حیث اینکه اینها تعلق به امری دارند آن مملکت‌داری است و بنّا هم تعلق به بنا و ساختمان است، اینها یک شیء دیگر هستند.