تشکیک در مراتب حقیقت انسانیت

و أجابَ عنه بِقولِه الوجودُ الواجبی و العِلّی‌ أتمٌ منَ الوجودِ الممکنی و المعلولی و اشد إذ لا أعنی بِالشدةِ القدرةِ على الممانعةِ و نحوِها بل إنَّه أتمٌ و أکملٌ.¹

اتمّیت وجود واجب از ممکن

مرحوم صاحب اشراق از این اشکال جواب مى‌دهند. یک‌دفعه قضیه را به کربلا زدند و اصلاً گفتند که ما بحث را به وجود واجبی مى‌بریم! شما در وجود واجبى چه چیزی مى‌گویید؟! آیا آن وجود واجبى از وجود ممکن اشد هست یا نیست؟! آن وجود واجبى جوهر دارد یا ندارد؟! جوهرش همان وجود است! یعنى نه‌اینکه شىء خارج از وجود به معنى ماهیات باشد. آن وجود واجبى و عِلّى اتم از وجود ممکنى و معلولى و اشد است.

إذ لا أعنی بِالشدةِ ... منظور ما از شدت، قدرت بر ممانعت و نحوش نیست. چون شدید آن چیزى است که قدرت بر ممانعت از وجود خودش داشته‌ باشد؛ یعنى بتواند موانع را کنار بزند. وقتى که شما این دستتان را حرکت مى‌دهید و به این کتاب مى‌زنید یک وقتى به شکل ضعیف مى‌زنید کارى انجام نمى‌دهد. این حرکت حرکت شدید نیست چون قدرت بر ممانعت ندارد. الآن این جلوى این را گرفته است ولى اگر یک وقتى این حرکت ضرب، کتاب را کنار مى‌زند و مى‌رود این حرکت حرکت شدید مى‌شود؛ یعنى شىء مقابل خود را از تأثیر منع مى‌کند و نمى‌گذارد که این اثر بگذارد و حرکت را متوقف کند. این حرکت شدید مى‌شود ولی حرکت ضعیف که نمى‌تواند انجام بدهد.

منظور از شدید این نیست که یک چیزى قدرت بر ممانعت داشته باشد و بتواند در یک حالتى با حالت دیگر تفاوت کند، این منظور ما از شدید نیست که هردو نتوانند... منظور از شدید اتمّیت و اکملیت است. این اشکال ندارد! شما یک کاسه را در دریا بزنید الآن این دریا از نظر اکملیت و اوسعیت از این کاسه [اشد] است درحالى‌که شدت در اینجا به معناى منع نیست که حالتى باشد که آن حالت شدید با حالت ضعیف نتواند در مورد واحد در آنِ واحد بخواهد جمع شود بلکه منظور اتمّیت است ممکن است یک اتمّى شامل تمام بشود و یا شامل آن انقص هم بشود و او را دربر بگیرید. از این نظر ایراد وارد نمى‌شود.