تشکیک در مراتب حقیقت انسانیت

تعریف جوهر

جوهر عبارت است از یک حقیقتى که تمام هویت‌هاى خارجى اشیاء همه در تحت او هستند. شما به این جوهر مى‌گویید، به این فرش هم جوهر مى‌گویید، به این ظرف هم جوهر مى‌گویید، به هوا هم جوهر مى‌گویید، به ماه هم جوهر مى‌گویید، همه جوهر هستند منتهى حالا اَشکالش فرق مى‌کند خب این ارتباطى به اصل جوهریت ندارد. چرا شما مى‌گویید: جوهریت یک شیء قوی‌تر از اوست؟! بگویید: آثار خارجی‌اش قوی‌تر است. ما حرفى نداریم.

اشکال این را مى‌گوید: فَلا یقال إنَّ منه ... نمى‌شود گفت که بعضى از انواع جوهر از نظر تقدم و تأخر اولىٰ از دیگرى است و بعضى از انواع جوهر در جوهریت شدید است. بله، ممکن است که علت اولىٰ از معلول باشد.

اولویت علت از معلول به‌حسب اقتضاء خارجى

یکی بودن جوهریت علت و معلول

ما این را قبول داریم‌ که علت به‌حسب اقتضاء خارجى در مرتبۀ اولویت از معلول قرار دارد و تا علت نباشد و تحقق خارجى پیدا نکند معلول نمى‌تواند تحقق پیدا کند. این اولویت به وجود خارجى است ولى جوهریت علت با جوهریت معلول یکى است؛ نار علت براى حرارت است و هم‌چنین علت براى سریان این کیفیت در یک شیء دیگر است من‌باب‌مثال علت اول این است که باید شما کبریت را روشن بکنید و وقتى کبریت را روشن کردید آن موقع زیر گاز بگیرید قبل از اینکه کبریت را روشن کنید این گاز روشن نمى‌شود پس اول این ناریت کبریت وجوداً باید در مرتبۀ اولویت باشد نسبت به آن ناریتى که در آن وسیلۀ دیگر حاصل مى‌شود.

اما آیا جوهریت این‌ هم مقدم است؟! آتش که نمى‌تواند مقدم بر آتش دیگر مقدم باشد! بگوییم که این آتش بر آن آتش مقدم است؟! نه، وجود این آتش مقدم است چون علت دارد خب آن را قبول داریم اما اینکه در خود آتش بودن و این حالتى که شما دارید نگاه مى‌کنید و چشمتان دارد این را مى‌بیند، این آتش بودن مقدم بر آن آتش است؟! نه، هردو یکى هستند و تفاوتى با همدیگر ندارند. شدید هم نیست حتى ممکن است آن معلول به یک جهات خارجى [نسبت به علت بزرگ‌تر هم باشد] شما یک کبریت را آتش مى‌زنید بعد یک‌دفعه یک دیگ [شعلۀ] بزرگ روشن مى‌شود و وجود خارجى به‌لحاظ علل و معدات خارجى بیشتر است.