تحلیل اشتداد و ضعف در جواهر و اعراض

فَیُقالُ لَهُم إنّا نُسامِحُ فی مِثلِ هذِه الأشیاء و نُمَکّنُ لَهم فی وَضعِ الاصطلاحِ فَلَهُم أن یَصطَلِحوا عَلَى الکَمالِ و النَقص فی الکَمِّ المِقداری بِالزّیادَةِ و النّقصان و فی العَددِ بِالکَثرةِ و القلةِ و فیما سِواهُما مِنَ الکیفِ بِالشِّدةِ و الضَّعفِ إلاّ أن هاهُنا جامِعاً بَین الجَمیعِ و هوَ التمامیةُ فی نَفسِ المَعنىِ المُتفاضلِ فیه و النَّقص فیها.

خب تا اینجا مطالب آنها بود حالا مرحوم آخوند می‌خواهند پاسخ آنها را بدهند؛ ما نسبت به این اشیاء اختلاف مسئله‌ای را نمی‌بینیم و به اینها اجازه می‌دهیم که اصطلاح‌های مختلفی را وضع کنند؛ در مورد کیف، شدت و ضعف بگویند، در مورد مقدار، زیاده و نقصان بگویند، اینجا را آنجا به‌کار نبرند و اسم را در آنجا به‌کار نبرند. آنها می‌توانند بر کمال و نقص در کم مقداری در دوتا خط به زیاده و نقصان تعبیر بیاورند یا در کم عددی به کثرت و قلت می‌توانند تعبیر بیاورند و در دوتای اینها که در کیف باشد شدت و ضعف هست. در اینجا جامع‌ای بین همۀ اینها هست که آن جامع تمامیت در خود معنایی است که در آن تفاضل و نقص هست یعنی در اینجا دیگر هیچ شکی نیست؛ چه مورد کیف باشد و یا مورد مقدار باشد و یا عددی و یا غیر عددی باشد همان متفاضَلٌ فیه همان چیزی است که در آن نقص وجود دارد، یعنی در همان عددی که تفاضل هست در همان عدد نقصان وجود دارد و در همان سوادی که تفاضل هست در همان سواد نقصان وجود دارد و در همان مقداری که در دو خط در آن تفاضل هست در همان مقدار نقصان وجود دارد. بنابراین همۀ اینها یکی هستند!

بررسی امکان یا عدم امکان وجود شدت و ضعف در جواهر

آیا در جواهر هم این مسئلۀ شدت و ضعف می‌آید؟ مثلاً انسانیت یکی بر یکی غلبه کند یا یکی که حیوان است خیلی حیوان باشد! یعنی حیوانیت او [غلبه داشته باشد]! می‌گوید که عجب خری هستی! این که خر است! عجب ندارد! ولی خب لابد بعضی خرها خیلی خر هستند! این عجب به‌خاطر آن جهتی است که انسان احساس می‌کند که این حقیقت در یکی زیاد و در یکی کم هست و در این مادۀ بیشتری به‌کار رفته است! علیٰ‌کلّ‌حال اینها هم در این مسئله [صحبت] دارند و می‌گویند که بله، انسانیت هم کم و زیاد دارد! شما خیال نکنید [تفاوتی نیست]. آنچه را که منطقیون می‌گویند، برای خودشان می‌گویند که در انواع و جواهر و همۀ اینها علی التواطی به مصادیق مختلفه به یک منوال حمل می‌شود ولی نه، خود انسانیت و آن حقیقت انسانیت اگر انسان تصور بکند که عبارت از همان حقیقت مجرده است آن حقیقت مجرده مراتب شدت و ضعف دارد این‌طور نیست که همه به یک منوال باشند. آیا به همان جهتی که به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم انسان می‌گفتند، به ما هم به همان مقدار می‌گویند؟!