تحلیل اشتداد و ضعف در جواهر و اعراض

حتى یَکون واحدٌ مِنهُما بِنفسِ حَقیقتهِ المُختصَةِ و کُلیةِ ذاتهِ الخاصَّةِ أتَمَّ و أشَدَّ مِنَ الآخَر لا بِجُزئهِ المُمایز فی الوجودِ أو الوَهم لِلجزءِ الآخر.

تااینکه یکی از اینها به خود حقیقت مختصه به خود و به همان وجود خارجی خود و نه به امر زائد دیگر خود همان حقیقت خارجی که تمثل ماهیت اوست، آن حقیقت خارجی و به جمیع ذات مخصوص به خودش اتم و اشد از دیگری باشد. نه به یک جزئی که در وجود یا در وهم ممایز است؛ در وجود مثل عدد و یا در وهم مثل مقدار با جزء دیگر. بنابراین می‌بینیم که بین این دو اختلاف نوعی هست. اشتداد در مورد کیف با اشداد در مورد مقدار و عدد فرق می‌کند در آنجا دو نوع از اشتداد داریم.

فَقَد استوضَحَ أنَّ مَناطَ الشّدةِ و الضَعفِ تَبایَنَ الحقیقةَ النوعیةِ و کذلکَ الکَثرةُ و القلةُ مَعَ ما ذُکرَ مِنَ الفَرقِ بِخلافِ الزّیادَةِ و النّقصان فَإنَّهُما مِن تَوابعِ اختلافِ التَّشخصاتِ و تفاوتِ الهویاتِ.

این مطلب روشن شد که شدت و ضعف با حقیقت نوعیه فرق می‌کند؛ ممکن است حقیقت نوعیه یکی باشد ولی اشداد و ضعف با حقیقت نوعیه فرق دارد یعنی مباینت دارد؛ در جایی که اشداد و ضعف هست این حقایق نوعیه باهم تفاوت دارند. هم‌چنین کثرت و قلت با آن فرقی که ما در آنجا قبلاً راجع به کثرت و قلت گفتیم که یکی از این دلالت‌ها، دلالت بر وجود خارجی می‌کند این‌هم با همان حقیقت نوعیه تفاوت می‌کند که کثرت از یک نوع و قلت از نوع دیگر خواهد بود. اما زیاده و نقصان که در مورد عدد است یا در مورد مقدار است که اینجا ایشان دو خط را مثال زدند که مربوط به جزء وهمی یا جزء وجودی خارجی است، اینها از توابع اختلاف تشخصات و تفاوت هویات هستند و به وجود خارجی تفاوت می‌کنند؛ یعنی آثار وجود خارجی باعث این اختلاف شده است، نه خود ماهیت.