تشکیک در ماهیات و دیدگاه فلاسفه

این مطلب، مطلبى بود که مرحوم آخوند از این قضیه دفاع کردند. مشائین این مسئله را رد کردند و تشکیک را به‌طورکلى در ماهیات برداشتند. حالا آن تشکیکى که مشائین برداشتند با آن مطلبى که مرحوم آخوند نقل مى‌کند، دوتاست. آن را که مشائین برداشتند، آنها این را مى‌خواهند بگویند ـ مخصوصاً در باب مقدار و عدد و خود ماهیت و امثال‌ذلک مثل انسانیت ـ که خود ماهیت على التواطى نسبت به افراد صدق مى‌کند و این تشکیک برنمى‌دارد و کسى شکى ندارد که وجود خارجى مصادیق باهم اختلاف دارند، قطعاً یک خط ده‌سانتی با یک خط پنجاه‌سانتی تفاوت می‌کند و این ارتباطی با صدق مفهوم مقدار بر هردو ندارد و بر هردو تواطی است و کذلک مفهوم عدد به پنج صادق است به‌عنوان مفهوم به همان مقدار که بر ده صادق است و به همان مقدار که بر صد صادق است. این صدق مفهوم عدد بما هی عددٌ این عدد عبارت از مفهومى است که ماهیت خاص خودش را دارد. کمّ است و این کمّ غیر قارّ الذات است یعنى منفصل است و موجب تعدد و شمارش آن مصداق خودش خواهد شد.

این تعریفی که الآن براى عدد هست هم نسبت به عدد یک است، هم نسبت به عدد دو، هم سه، هم صد، هم هزار و همه چیز، اصلاً تفاوت نمى‌کند، بله! آنچه که در خارج هست و ما یک عددى را در خارج ترسیم مى‌کنیم مثل عدد سیزده، می‌بینیم که این عدد سیزده در مقایسه با عدد دوازده بیشتر است، این مورد نظر مشائین است و در اینجا حق با مشائین است یعنى مشائین در اینجا مى‌گویند که این مفاهیم تشکیک‌بردار نیستند از این نقطه حق با آنهاست مگر در کیف که مورد کیف گفتیم: مسئله در مورد کیف فرق می‌کند و فرقش در کیف این است که ما در خود این مفهوم لو خُلّی و طَبعه اشتداد مى‌بینیم یعنى در خود سواد ما این اشتداد را ملاحظه مى‌کنیم. یا باید براى هر مقطعى از سواد یک تعریف خاص خودش را درست کنیم پس دراین‌صورت اختلاف انواع خواهد شد إلى ما غیر نهایة که این امری است که اصلاً عقل این را مستبعد مى‌شمارد و دلیلى براى او نمى‌بیند و همین‌طور از نقطه‌نظر فعل یعنى برگشت قضیه به وجدان و فطرت است که این مسئله به بدیهیات است.