وحدت حقیقت وجود و کثرت مصادیق خارجی

تلمیذ: آنها خودشان از خرهایشان تندتر مى‌رفتند!

استاد: بله دیگر! یک پا برمى‌دارند و آنجا مى‌گذارند. دیگر همه جور هستند. الآن هم مى‌گویند که چنین اقوامى [با این قد] دیده شدند، افراد طویل از این نظر هستند.

صحبت مرحوم آخوند این است که در مقام دوم که آیا اختلاف نوعى پیش مى‌آید یا نه، این اختلاف نوعى آیا جانب مشائین در اینجا ترجیح دارد یا جانب رواقیین؟ مشائین چون قائل به عدم اشتداد هستند بنابراین هر مرتبه‌اى از اختلاف را باید یک نوع بگویند. دیگر این مرتبۀ از اختلاف را نمى‌توانند چون قائل به عدم اشتداد هستند، می‌گویند که اشتداد در ماهیت معنا ندارد وقتی ‌که اشتداد معنا نداشت الآن این رنگ که از نظر ظهور خارجى با لون دیگر اختلاف دارد نفس اختلاف حکایت از یک ما‌به‌الاِشتراک و یک فصل مى‌کند. آن فصل موجب تعدد انواع خواهد شد. هر چیزى که داراى جنس و فصل است، آن فصل موجب تعدد خواهد شد. اما بنا بر مکتب رواقیین که اشتداد در مقوله وجود دارد بنابراین دیگر انواع هم متولد نخواهند شد. اختلاف در لون موجب اختلاف در افراد خارجى و مصادیق خارجى مى‌شود ولى موجب اختلاف در صدق خود این ماهیت، صدق خود این بیاضیت، صدق خود این سوادیت، صدق خود این حمره در آن افراد خارجی نخواهد شد. صدق صدق واحد است ولی افراد تفاوت مى‌کنند شدت و ضعف دارند؛ از فرد ضعیف تا فرد قوی داراى اختلاف بدون تعدد انواع هستند.

این کلام، کلام رواقیین است که در اینجا آنها براساس مطلب قبل و براساس مقام اول ملزم به عدم وجود اختلاف انواع در این مراتب هستند.

بیان دو مطلب توسط مرحوم آخوند در تأیید کلام رواقیین

مرحوم آخوند براى کلام رواقیین و تأیید رواقیین دو مطلب را ذکر مى‌کنند؛ مطلب اول اینکه ایشان مى‌گویند که ما در مسئلۀ وجود گفتیم که وجود نسبت به همۀ افراد یکسان است گرچه افراد خارجى وجود باهم مختلف هستند ولى صدق وجود بر همۀ آنها یکسان است. حالا یکى فرض کنید که طویل است و یکى قصیر است، [این] باعث اختلاف صدق وجود بر آنها نمى‌شود. یکى ماده است و یکى مجرد است، [این] باعث اختلاف ماهیت وجود بر آنها نمى‌شود. ماهیت و حقیقت وجود بر همۀ آنها یکسان است. لذا همان حرف را ما در اینجا خواهیم زد. بیاضیت یک حقیقت واحده است و اختلاف افراد خارجى بیاضیت موجب اختلاف در صدق بیاضیت نمى‌شود. آن تعریفى که ما از بیاض داریم آن تعریف بر همۀ اینها یکسان است و آن تعریفى که از مقدار داریم بر همه مقدار است که الحدُّ بین النقطتین. این «الحدُّ بین النقطتین» یا «المحدودُ بینَ النقطتین» تعریفى است که براى مقدار است؛ کمٌّ متصلٌ محدودٌ بینَ الحدّین، محدودٌ بینَ النقطتین.