تبیین دیدگاه مشاء درباره تشکیک در ماهیات
بررسی تفاوتهای فردی و ماهوی در مقولات کم و کیف
این جلسه به تبیین دقیق دیدگاه حکمای مشاء درباره مسئله تشکیک در ماهیات میپردازد. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این بحث، با تحلیل کلام مرحوم آخوند، به بررسی این پرسش میپردازند که آیا ماهیات در ذات خود دچار شدت و ضعف میشوند یا خیر. محور اصلی بحث بر این است که در مقولاتی مانند «کم»، اختلاف در افراد خارجی به معنای اختلاف در اصل ماهیت نیست، بلکه ناشی از خصوصیات فردی است که عقل با کمک وهم آنها را انتزاع میکند. در ادامه، تفاوت ماهوی میان مقولات «کم» و «کیف» مورد واکاوی قرار میگیرد و این نکته مطرح میشود که برخلاف مقوله کم، در برخی کیفیات و حرکت، میتوان قائل به مراتب در خودِ مفهوم شد. این درس با پاسخ به اشکال صاحب مطارحات بر مشائین، به این نتیجه میرسد که فصلی که در افراد خارجی سواد مطرح میشود، فصل مقسّم جنس نیست، بلکه به فردیت خارجی بازمیگردد.
مرتب سازی:
تبیین دیدگاه مشاء درباره تشکیک در ماهیات
6مسئله در مورد مقدار و کم به همین نحوهای است که مشاء قائل هستند یعنى در خود مقدار، شدت و ضعف معنا ندارد. همانطورىکه خدمت دوستان عرض کردم مقدار عبارت از فاصلۀ بین دو نقطه است، حالا معنا ندارد که در فاصلۀ بین دو نقطه کم و زیادى باشد. فاصلۀ بین دو نقطه را مقدار مىگویند حالا این فاصله بین یک سانت باشد یعنى از رأس ابتداءِ یک سانت تا انتهای یک سانت که ده میل است این فاصله باشد یا فاصله بین قم و طهران باشد، این تفاوتى نمىکند و هردو «مقدار» هستند. خود آن فرد مقدار در خارج تفاوت دارد ولى اصل خود مقدار فرق نمىکند یعنى نفس خود مقدار الفاصلةُ بین النقطتین، این چه تفاوتى مىکند؟! این فاصل بین دو نقطه وقتی یک مفهوم اطلاقى است، این فاصلۀ بینَ النقطتین و الحدّ بینَ النقطتین فى بُعد الواحدة نه زیاد است و نه کم است! هیچکدام نیست.
حالا این فاصلۀ بینَ النقطتین که در خارج میآید، در این کتاب از اول این جلد تا آخر این جلد مىشود. در این فرش از اول این فرش تا انتهاى فرش مىشود. در این مسافت از اول قم تا طهران مىشود. در قد انسان از ناخن پا تا موى سر مىشود. آن فاصلۀ بینَ النقطتین در خارج مصادیق مختلفى دارد. در خود مفهوم فاصلۀ بینَ النقطتین ما افعل التفصیل نداریم، ما «فاصلهتر» نداریم! لذا شما افعل التفصیل به خود فاصله و مقدار نمىتوانید بار کنید. فاصلهتر! محدودتر! حدتر! معنا ندارد! حد یعنى حد؛ یعنى امرى که ابتداء و انتهایش مشخص است، این حد مىشود لذا این افعل التفصیل برنمىدارد ولکن در خارج که آن فاصله را نگاه مىکنید، آن امر خارجى که هیچ ربطى به این مقدار ندارد و یک فرد خارجى است، [آنوقت] مىگویید: «طول بیشتر»، اطول نسبت به یک امر دیگر. این اطول که نسبت به یک امر دیگر مىآید خود مقدار را افعل التفصیل نمىدهد بلکه در فرد افعل التفصیل میدهد. این مسئله مربوط به کم بود.