تبیین دیدگاه مشاء درباره تشکیک در ماهیات

بنابراین باید صدق انسان بر آنها بیشتر باشد درحالى‌که مطلب به این کیفیت نیست لذا مرحوم آخوند مى‌فرماید که اشکالى که صاحب مطارحات شیخ اشراق بر مشائین وارد کرده‌اند بر اینکه شما که در اینجا مى‌گویید: آن ما‌به‌الاِختلاف در افراد خارجى فصل منوع سواد است پس چطور خودتان در بحث اجناس مى‌گویید که این جنس قبول شدت و ضعف نمى‌کند؟ اگر قرار بر این باشد که براى اصل سواد، فصل منوع وجود داشته باشد پس خود سواد نسبت به فصل منوعش «جنس» می‌شود. وقتى که سواد جنس شد پس ما مى‌بینیم که در خود سواد شدت و ضعف وجود دارد یعنى خود سواد که جنس است قابل شدت و ضعف به‌واسطۀ فصل خودش است و شما گفتید که جنس شدت و ضعف برنمى‌دارد و نسبت به همۀ افرادش یکسان است.

الآن این گربه‌اى که در این صحن راه مى‌رود و در مرأیٰ و منظر ما هست و شما نمى‌بینید، این حیوان به همان تعداد از حیوانیت سهم برده است که بنده و سرکار حیوان هستیم، ناراحت نشوید! به ما اعتراض نکنند که شما خودتان را با ما قیاس کردید و ما معصوم هستیم و شما اوضاعتان این‌طور است! این به همان مقدار حیوان است که ما به همان مقدار حیوان هستیم! حالا فصل آمده است و او را از ما جدا کرده است باعث نشده است که صدق حیوانیت در ما بیش از او باشد یا در او بیش از ما باشد. فصل فرقى نمى‌کند یکى است الاّ اینکه فقط نوع این جنس تغییر مى‌کند و شیخ اشراق مى‌فرماید که شما که فصل گرفتید، اشکال دارد.

مرحوم آخوند مى‌فرمایند که این منظور مشائین از فصلى که در اینجاست فصلى نیست که به خود جنس برمى‌گردد بلکه این فصل، فصل فرد خارجى است، نه فصل سواد مطلق! سواد مطلق یک حقیقتى است که جنس و فصلش در همان مقولۀ خودش هست و کم‌و‌زیاد هم نمى‌شود. این سواد عبارت از لونى است که قابض بصر است و لون بودنش جنسش مى‌شود و قابض بصر بودن فصلش مى‌شود و مسئله همین‌جا تمام می‌شود.