تبیین تشکیک در ذات و ذاتیات

[حکم عدد هم این‌گونه] در همین کتاب مرحوم شیخ فرمودند که کثیر بدون اضافه عبارت از عدد است. وقتی که شما یک عدد را با عدد دیگر مقایسه مى‌کنید مقولۀ اضافه در اینجا پیش مى‌آید و در اینجا این تفاوت مى‌کند. [طبیعت سواد و حرارت در سوادات و حرارات] اینها همه یکى است، خود حرارت کم‌وزیاد ندارد وقتی که این حرارت را با حرارت دیگر مقایسه مى‌کنید در آنجا کم‌وزیاد پیش مى‌آید. فرض کنید که درجۀ شصت از آب را نه مى‌توانید بگویید که داغ است و نه سرد است ولی وقتی که این درجه را با چهل مقایسه کنید می‌گویید که این داغ است و آن سرد است درحالی‌که نه چهل گرم است و نه آن سرد که حرارتش بیشتر و کمتر است. هرکدام از اینها درجۀ خاص خودشان را دارند.

إنّما الاختلافُ بحسبِ خصوصیاتِ الأفراد لا بنفسِ جوهرِ الماهیةِ المشترکة و سنخِها کما قال أیضاً السوادُ الحق لا یقبلُ الأشد و الأضعف بل الذی هو سوادٌ بالقیاسِ عندَ شی‌ءٍ هو البیاضُ بالقیاسِ إلى آخر.

اختلاف به خصوصیات افراد است، نه به نفس جوهر ماهیتى که مشترک است و سنخش در آنها است. دوباره مرحوم شیخ مى‌فرمایند که سیاهى که غیر مضاف است و سیاهى مطلق ـ حق در اینجا به معناى مطلق است ـ قبول شدت و ضعف را نمى‌کند. آن چیزی که به قیاس شیئی سواد است ممکن است خودش به قیاس با دیگرى بیاض باشد یعنى در مقام مقایسه است که این اختلاف پیش مى‌آید، خودش فی‌حدّنفسه قبول اختلاف نمى‌کند.

و کلُّ ما یُفرَضُ مِن السوادِ فهو لا یقبلُ الأشد و الأضعف فی حقِّ نفسِه

هر چیزى که شما مى‌خواهید از سواد تصور کنید و به هر مرتبه‌اى از سواد می‌خواهید تصور کنید یعنى وقتى بخواهید خودش را درنظر بگیرید بدون پایین‌تر و بالاتر، چه ضعیف باشد و چه شدید باشد قبول شدت و ضعف نمى‌کند بلکه همان ماهیت خودش را قبول مى‌کند، همان سیاهی. این الآن سیاه است، دیگری چیست؟ سیاه است، رنگ روى فرش سیاه است، همۀ اینها سیاه است بعد که بخواهید مقایسه کنید مى‌بینید عجب! این سیاه‌تر از آن است یعنى «تر» در مقام مقایسه برمى‌آید، نه در مقام خود ذات خود.