تبیین حقیقت وجود و اختلاف تشکیکی در ذاتیات

اینجاست که مقدارى آن دقت فلسفى و دقت عقلى مسئله را از حدود عرفى و عامیانه خارج مى‌کند و به آن یک جنبۀ فلسفى و منطقى می‌دهد. بوعلی هم فرد بسیار دقیقى در این مسئله بود. در مورد عدد شما ببینید که عدد هشت و عدد ده هردو عدد هستند و خود نفس عدد را شما درنظر بگیرید که در ملاحظۀ نفس عدد، نه کثرت و نه قلتی خوابیده است. شما عدد ده را درنظر بگیرید آیا عدد ده کثیر است؟ نه! نه کثیر است و نه قلیل است. عدد ده عددٌ، عدد صد عددٌ، نه کثیر و نه قلیل است! عدد یک میلیون، نه قلیل و نه کثیر است، صد میلیارد نه قلیل و نه کثیر است، چرا؟ چون یک رتبۀ خاص از یک عدد است. بین ده میلیارد و یک هیچ فرقی نیست، چرا؟ چون یک عددٌ، یک رتبۀ خاص از عدد است و ده میلیون هم یک رتبۀ خاص از عدد است. به این دلیل است که وقتى شما مقایسه می‌کنید اینجا کثرت پیدا مى‌شود. وقتى شما عدد ده را با عدد هشت مقایسه می‌کنید مى‌گویید که بله! پس این بیشتر از این است، در مقام مقایسۀ کثرت پیدا مى‌شود و مقام مقایسه که مقام حمل ذاتى نیست.

منظور از حمل ذاتى

حمل ذاتى این است که خود ذاتى لو خلّی و طبعه بتواند بر افراد خارجی‌اش به حمل هوهو حمل شود. عدد ده چه عددى است؟ عددى است که متشکل از وحدات ده‌گانه و رتبۀ این عدد، نه و یازده نیست، در این رتبه عدد ده قرار گرفته است لذا کثرت آن کجا بود؟ چه کثرتی دارد؟ عدد هشت چطور؟ عدد هشت عددی است که از وحدات ثمانیه مرکب شده است و رتبۀ آن بین هفت و نه است. کثرت این عدد کجاست؟ قلت آن کجاست؟ هردو یکى است. بنابراین در حمل هوهو ما در اینجا هیچ مسئله‌ای را مشاهده نمی‌کنیم؛ یعنى هیچ قلت و هیچ کثرتى را که خودش فى‌حدّنفسه باعث صدق بیشتر ذاتى بر او شود. همان‌طوری‌که بر عدد هشت صدق عددیت می‌شود، همین‌طور بر عدد ده و عشرة صدق عددیت مى‌شود. الثمانیةُ عددٌ و العشرةُ عددٌ و العشرین عددٌ و المائة عددٌ هیچ تفاوتى در اینجا نمی‌کند ولى در مقام مقایسه همین‌که شما مقایسه می‌کنید یعنى عروض عَرَض اضافه، وقتى این عرض عارض اضافه را در اینجا می‌آورید، پاى زیادى و کم در اینجا پیش می‌آید؛ عددی هشت می‌شود و عددی ده می‌شود، یک عدد دوتا بیشتر از آن عدد دیگر دارد، درست شد؟ یکى طویل می‌شود و یکى قصیر می‌شود. یکى سواد شدید می‌شود و یکی سواد خفیف می‌شود.