تبیین حقیقت وجود و اختلاف تشکیکی در ذاتیات

درس پانصد و هفتاد و چهارم

ضابطۀ اختلاف تشکیکی (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

أما المقامُ الأول‌.

فنقولُ إنکَ لمّا تَیَقَّنتَ أنَّ الوجودَ حقیقةٌ واحدةٌ لا جنسَ لها و لا فصلَ و هی فی جمیعِ الأشیاءِ بمعنى واحد و أفرادها الذاتیةُ لیست مُتخالفةً بِالذواتِ و لا بِالهویاتِ التی هی مغایرةٌ لِلذاتِ بَل بِالهویاتِ التی هی عینُ الذاتِ و قد مرَّ أیضاً أنَّ الجاعلیةَ و المجعولیةَ لا تَتحققُ إلاّ فی الوجوداتِ دونَ الماهیاتِ الکلیةِ فاحُکمُ بِأنَّ أفرادَها المتعینةَ بنفسِ هویاتها المتفقةِ الحقیقةِ المتقدمةِ.¹

عرض کنم حضورتان که در اینجا مرحوم آخوند شروع می‌کنند به [بحث] اختلاف این مقامات چهارگانه که در مورد تشکیک به انحائش؛ اوّلیت، اولویت، تقدم، تأخر، تمامیت در سه مرتبۀ اشدیت و اکثریت و اعظمیت، طبیعیه و غیرطبیعیه که در موارد مختلف است. در چهار مورد که بین مشائین و رواقیین اختلاف هست ایشان این چهار مورد را توضیح می‌دهند و خودشان در این مورد قضاوت می‌کنند.

مورد اول تشکیک در ذات و ذاتیات بود که قائلین به آن رواقیین و سرکردۀ آنها شیخ اشراق بود که ایشان قائل به تشکیک در ذاتیات بودند و مثال این مسئله را تشکیک در کیف یا کم آوردند که خود ذات که عبارت از سواد است، در خود سوادیت مسئلۀ تشکیک وجود دارد، نه در امرى که خارج از سودایت باشد و شیء دیگرى در این مسئله دخالت داشته باشد. دو جسم را درنظر می‌گیریم که یکى از آنها جسمى است که داراى سیاهى شدید است و همان جسم داراى سیاهى ضعیف است، جسم یکى است ولى آن سیاهى که لون است که شدت دارد لذا در اینجا مشخص است که اختلاف در شیئی خارج از ذات نیست بلکه در خود همان ذات است. اختلاف سواد در آنجا وجود دارد، نه در امرى که زائد بر او باشد و عارض بر او شود و مسئله در مورد کم هم همین‌طور است البته آنها کم را مثال نزدند ولى کم هم در این مورد به‌حساب می‌آید.