تبیین حقیقت وجود و اختلاف تشکیکی در ذاتیات

فرق بین ذات و‌ فرد خارجى

بنابراین متوجه شدیم که مرحوم آخوند بین ذات و‌ فرد خارجى در اینجا فرق قائل شدند. در حمل ذاتیات بر یک شیء اختلاف وجود ندارد ولى در نفس فرد خارجى اختلاف وجود دارد.

و مما یُنبّه على ذلک أنَّ أجزاءَ الزمان متشابهةُ الماهیة معَ تقدمِ بعضِها على بعضٍ بِالذاتِ لا بِما هو خارجٌ عن نفسِها.

مسئله مسئلۀ زمان است با‌اینکه شما مى‌بینید که بعضى از اینها ذاتاً بر بعض دیگر مقدم هستند، دقیقۀ 25 بر دقیقۀ 26 مقدم است و تقدم و تأخر به نفس زمان است، نه به امر خارج از زمان، بله! بر هردوى اینها زمان صدق مى‌کند؛ یعنى هم به 25 دقیقه زمان گفته مى‌شود و هم به 26 دقیقه و به 26 دقیقه بیشتر از 25 دقیقه گفته نمى‌شود، چرا؟ چون هردوى اینها زمان هستند. بله! وقتى مقایسه مى‌کنیم مى‌بینیم که خود این 25 در خارج از 26 در خارج یک دقیقه کم دارد و 26 یک دقیقه اضافۀ بر 25 دارد و به این معنا نیست که زمان بر اینها از آنها بیشتر صدق مى‌کند! خود هویت فرد خارجى باهم اختلاف دارند ولى به هردوی اینها زمان صدق مى‌کند. 25 دقیقه زمانٌ و 26 دقیقه هم زمانٌ.

و مما احتجُ بِه شیخُ الإشراق فی إثباتِ هذا المطلب قولُه فی کتابِ المطارحات و هو إنَّ المقدارَ التام و الناقص ما زادَ أحدُهما على الآخر بِعرض و لا فصل مقسمٌ للمقدار فإنه عرضیٌ أیضاً لما یُقسِّمه فالتفاوتُ فی المقادیرِ بنفسِ المقدار و لیسَ الزائدُ خارجاً عن المقدارِ بَل ما زادَ به هو کما ساوى بِه فی الحقیقةِ.

در اثبات این مطلب از آنهایی که احتجاج کردند که در خود ذات با همدیگر اختلاف دارند و نه شیئی خارج از ذات، این قول ایشان در کتاب مطارحات است ـ این دوتا نقطه را باید سر «هو» بگذارد، نمى‌دانم که چرا اینجا گذاشت ـ که مقدار تام و ناقص به‌واسطۀ عرض یکى بر دیگرى زیاد نیست و نه فصل مقسم براى مقدار! چون فصل هم عرضى است و جنس را تقسیم مى‌کند. تفاوت در این مقدارها به خود مقدار است و خارج از مقدار نیست. بلکه آن را که به‌واسطۀ او زیاد مى‌شود همان چیزى است که به‌واسطۀ او هردو مشترک هستند و هردو مساوی هستند یعنى وقتى که یک خط بیست سانتى را نسبت به یک ده سانتى درنظر بگیریم، به همان چیزی که باعث زیادى یکى بر دیگرى شده است به همان چیز باعث تساوى بین این است و آن مقدار است یعنى همان چیزى که باعث شده است که این خط بیست سانتى نسبت به ده سانتى مقدارش بیشتر باشد، همان موجب اشتراک بین این دو خط است و همین موجب تساوى ـ البته نه به معناى تساوى در میزان ـ در ماهیت بین اینها است. هردو مقدار است یعنى همان مقداری که موجب زیادى شده است همان مقدار موجب اشتراک شده است! همان عدد ده که موجب زیادى عدد ده بر هشت است همان عدد موجب شده است که ده با هشت در عددیت مساوى و مشترک باشند.