ضابطه اختلاف تشکیکی در فلسفه

اختلاف چهارم هم که به شدت و ضعف و کمال و نقص هست که آیا این مسئلۀ اختلاف فقط منحصر در کم و کیف است یااینکه به جواهر هم برمی‌گردد. این مسئلۀ جواهر مسئلۀ مهمی است که چطور یک جوهر می‌تواند داراى اختلاف بشود؟

مقصود از جوهر شیء

مقصود از جوهر شیء همان‌طوری‌که تابه‌حال هم مطرح بوده است ماهیت شیء است و حقیقتى است که به‌عنوان موضوع براى بروز عوارض از آن اسم برده مى‌شود که مقولات وقتى که تقسیم می‌کند، نُه‌تا یا بیشتر ـ اگر ما حرکت را جزء مقولات بدانیم و آن‌هم داخل باشد ـ عرض و یک مقوله را جوهر می‌دانند که آن جوهر موضوع براى عروض سایر مقولات بر او قرار می‌گیرد. حالا در این جوهریت آیا اختلاف وجود دارد یا اختلاف وجود ندارد؟

این چهار مرتبه‌ای است که در آن اختلاف هست بین آقایان رواقیون و اتباع معلم اول که ارسطو باشند و آنهایى که قائل به این قضیه هستند که از آنها تعبیر به مشائین نیز می‌شود، اینها قائل امتناع در همۀ این موارد چهارگانه هستند یعنى هم در اختلاف در مسئلۀ تشکیک در ذات و ذاتیات قائل به امتناع هستند همان‌طورکه صحبت شد و همین‌طور حجت مرحوم بوعلى که در این قضیه خیلى حجت و دلیل محکمى بود در این مسئله هم مطرح شد و البته نقد و ایراداتى که مرحوم آخوند در اینجا کردند به‌جاى خودش محفوظ است که عرض شد آن ایراد مرحوم آخوند بر مرحوم شیخ و بوعلى وارد نیست و حق با همان بوعلى است و همین‌طور در اشکالى که بر کلام شیخ اشراق شده بود و مرحوم آخوند تأیید کردند، در آنجا هم مسئله ناتمام ماند. اشکال مرحوم آخوند بر عارض بود که مخالفین دلیل شیخ اشراق در آنجا دلیل شیخ اشراق را رد کردند که دلیل به عدم وجود به شیء زائد بود که مرحوم آخوند با عارض رد کردند.