بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

این آیه دارای یک معنایی است؛ ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَيَجۡعَلُ لَهُمُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وُدّٗا﴾¹ یا ﴿ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡغَيۡبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ﴾² یک‌مرتبه می‌بیند این ﴿مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ﴾ تابه‌حال خیال می‌کرد که معنا این است که پول به فقیر بدهد. تابه‌حال خیال می‌کرد معنایش این است که سور بدهد که کسی نمی‌دهد می‌گویند که شما چرا نمی‌دهید؟! ـ من قول دادم هروقت این جلد تمام شد سور بدهم. به قول آقای ... احاله بر محال نفرمایید!! إن‌شاءالله شما دعا کنید در ملکوت درست شود، مُلکش به تبع حل خواهد شد!! ـ [حالا معنا را] خیلی بالاتر ببریم می‌گوییم که ﴿مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ﴾ این است که اگر کسی علمی پیدا کند آن علم را هم به دیگران بدهد «زکاةُ العلمِ نَشرُه»³ بیاید آن علمش را بدهد. این دیگر خیلی آن چیزی است که ما اوج پیدا کنیم و از ﴿مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ﴾ بخواهیم بگوییم. یااینکه ﴿مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ﴾ این است که حالی که پیدا بکنیم رفقای خودمان را هم در این حال شریک قرار بدهیم. آن از مرتبۀ علم بالاتر می‌رود و جنبۀ سلوکی پیدا می‌کند.

وقتی کسی یک حال خوشی پیدا می‌کند به قول مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ درویش حالش را با خودش نگه نمی‌دارد و بین بقیه و رفقای خودش هم پخش می‌کند. ولی یک‌مرتبه می‌بینیم یک حالی برای انسان پیدا شد که آن حال ـ نه‌اینکه معنای این آیه روشن بشود ـ سبب می‌شود که آیاتی برای انسان معانی جدیدی پیدا کند ازجمله ﴿مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ﴾ یک‌دفعه می‌بینی اصلاً رزق در اینجا یک‌طور دیگری شد که اصلاً نمی‌شود گفت که ﴿مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ﴾ چه چیز عجیبی در اینجا می‌خواهد بگوید؟ چون ما رزق دادیم و آن رزق، رزق حقیقی است و رزقی است که در حقیقت وجود و در اتصال به مبدأ، دیگران را شریک قرار می‌دهد که اصلاً این چیز خیلی عجیبی است! این مسئله خیلی مسئلۀ عجیبی است!