بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

بنابراین اینکه می‌آیید فصل ممیز را در اینجا موجب اختلاف می‌دانید این با اصل فصلیت منافات دارد پس باید در اینجا گفته بشود که آنچه که موجب اشتداد در دو فرد سواد هست، ارتباطی به خود سواد ندارد بلکه ارتباط به امور دیگر دارد که وَ هوَ واضحُ البُطلان. پاسخی را که مشائین از این مسئله دادند همان‌طور‌ که خدمتتان عرض کردم این بود که این مسئله مربوط به نفس معروض مبدأ اشتقاق است و آن معروض مبدأ اشتقاق باعث این مسئله شده است و اگر جای معروض عوض بشود جای اشتداد و ضعف هم عوض می‌شود.

بنابراین خود سواد یک واقعیت و کیفیت و حقیقتی است که یک مفهومی بیشتر در ذهن ندارد و آن مفهومی که در ذهن هست قابل مراتب شدت و ضعف نیست بلکه آن مفهوم وقتی که می‌خواهد در خارج ظهور پیدا کند طبعاً عارض بر معروض‌های مختلفی خواهد شد و هر معروضی به تناسب خودش به یک نحوه این مفهوم را اظهار خواهد کرد. آن اظهار، اختلاف پیدا می‌کند والاّ اختلاف دیگری در اینجا نیست.

مرحوم آخوند در پاسخی که نسبت به این مسئله می‌دهند می‌فرمایند که قضیۀ این مسئله قضیۀ خیلی روشن است و در واقع نیاز به دلیل ندارد که این اختلافی را که ما در دو فرد از سواد می‌بینیم این اختلاف چه ارتباطی به دو معروض خارجی دارد؟ ما خود سواد را دارای اختلاف می‌بینیم نه‌اینکه معروض آن سواد یک معروضی است که جنسیت و خاصیت معروض این است که سواد را بیشتر نشان بدهد و او را کمتر نشان بدهد. این خود سواد دارای یک مفهوم است و این بعید عن الصواب است. البته علامه طباطبائی هم در اینجا یک اشکالی به این کلام مرحوم آخوند کردند و آن این است که مرحوم آخوند در اینجا مسئله را به‌نحو برهانی مطرح نکرده است بلکه به‌عنوان استبعاد مسئله را مطرح کرده است و ایراد گرفتند که حقایق علمیه بر استبعاد و احتمال حمل نمی‌شود ولی به‌نظر می‌رسد که کلام مرحوم علامه در اینجا وارد نباشد زیرا این عبارت «بعیدٌ عنِ الصواب» مرحوم آخوند به این معنا نیست که دور به‌نظر می‌رسد بلکه به این معنا است که این با صواب فاصله دارد یعنی درمقابل صواب هست و از نظایر این عبارات در مورد امتناع هم آورده می‌شود. یعنی مرحوم آخوند می‌خواهند این‌طور بفرمایند و منظور آخوند این است که چه معروض در اینجا برای اشتداد آمد، ما به عامل و علت اشتداد کار نداریم، به نفس خود اشتداد در اینجا کار داریم. وقتی که انسان دو فرد از سواد را در اینجا می‌بیند آنچه را که اولاًو‌بالذات برای او ظهور پیدا می‌کند اختلاف در خود سواد است. به معروض چه‌کار داریم؟ حالا معروض موجب شده است که این سواد بیشتر ظهور پیدا کند. به من چه ارتباط دارد؟ یا این معروض در اینجا موجب شده است که سواد در اینجا ضعف در ظهور پیدا کند اصلاً در اینجا ربطی به بحث ندارد.