بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

صحبت در این مسئله نیست و بحث در اینجا نیست که آنچه را که ذهن از مابه‌الاِشتراک و مابه‌الاِختلاف در خودش تصویر می‌کند این مسبوق به یک تجربۀ قبلی است. خب حالا که در اینجا ثبت شد ذهن می‌آید برای یک حقیقت مبهمۀ یک مقوله افراد متعددی را براساس تجربۀ خارجی تصویر می‌کند یعنی براساس تجربۀ خارجی، خود معروض خارجی را در جای خود به حال خود باقی می‌گذارد و یک صورت از آن سوادیت در ذهن می‌آورد و آن صورت را با صورت‌های دیگر در کنار هم قرار می‌دهد و حکم می‌کند که ممکن است برای یک مقوله در ذهن إلی ما لا نهایة مراتب وجود داشته باشد. صحبتی که اینها دارند می‌کنند و بحث اینها اصلاً بحث معروض خارجی است و اصلاً به بحث ذهنی کار ندارند؛ یعنی این آقایان می‌گویند: همان‌طوری‌که شما در خارج اختلاف را در ذات و ذاتیات می‌بینید مثل اختلاف در اصل ذات و ذاتیات مثل اختلاف در کمّ و کیف که اصلاً در اصل ذاتی باهم اختلاف دارند. اختلاف در فصل در خارج مثل اختلاف در انسان و غنم که در مابه‌الاِشتراک که جنس است اتفاق دارند و در مابه‌الاِختلاف [که فصل است اختلاف] دارند. اختلاف در ذاتیات نه، اختلاف در عوارض و مصنفات دیگر در اختلاف در افراد می‌رود که بین جنس و فصل از نقطه‌نظر حقیقت طبیعی اختلاف وجود ندارد اما از نقطه‌نظر عوارض خارجی اختلاف دارند. تا اینجا مسئله نیست.

حالا صحبت در اینجا است که اشراقیون گفتند که یک اختلاف هم داریم و این اختلاف، اختلاف با اشتراک در ذات و ذاتیات است و با حفظ اشتراک ذات و ذاتیات، اختلاف در ذاتیات هست یعنی همان اشتراک در ذاتیات، خود او به‌واسطۀ شدتش نسبت به یک فرد و به‌واسطۀ ضعفش نسبت به فرد دیگر موجب اختلاف شده است در عین اینکه هردو یک ذات و ذاتیات است. دلیل و مثال چیست؟ مثال دو فرد برای یک سواد می‌ماند که دو فرد یک سواد و دو اسود با حفظ اشتراک و وحدت در ذات و ذاتیات اختلاف در ذات و ذاتیات دارند و این به‌واسطۀ همین غلبه و فوران و شدت ذاتیات در یکی و عدم شدت در ذات دیگر است. پس بحث اصلاً بحث ذهنی نیست و بحث، بحث عروض این عوارض در خارج است. اگر اینها مطلب را از اول به ذهن می‌بردند یعنی فرض کنید اشراقیون از اول می‌آمدند می‌گفتند که اینکه در خارج هست همین است که در ذهن هست دراین‌صورت دیگر اشکالی نسبت به اینها وارد نمی‌شد تا مشائین بیایند جواب بدهند بگویند که این اختلاف، اختلاف در ذات نیست و این اختلاف اختلاف در معروض است. اگر جای معروض عوض بشود اختلاف عوض می‌شود درحالی‌که اصلاً بحث بحث ذهنی است یعنی بحث بحثی است که خود انسان این اشدیت را آیا در ذهن خودش بدون معروض احساس می‌کند یا نه؟ یا باید مشائین بگویند که این اشدیت، اعتباری است و شما خلاف احساس می‌کنید که این خلاف بدیهه و وجدان است یااینکه اگر این اشدیت در ذهن هست منشأ این کجا است؟ منشأ این منشأ خارجی بوده است دیگر بحث تمام می‌شود.