بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

کَیفَ و إذا کانَ الاختلافُ الَّذی بَینَ المَبدأینِ موجباً لِاختلافِ صِدقِ المُشتقِّ عَلَى المَعروضَینِ.

چطور اگر اختلاف بین دو مبدأ موجب اختلاف صدق مشتق بر دو معروض بشود اگر در یکی اختلاف، بیاض باشد و آن یکی اختلاف، سواد باشد معروض اینها مختلف هستند اما چطور دو فرد یک سواد با همدیگر اختلاف ندارند؟! این چه حرفی است؟! چطور اگر مبدأ یک کمّ یا اشتقاق عدد باشد خود این‌هم در مقولۀ کمّ واقع خواهد شد و اگر مبدأ اشتقاق برای آن معروض، کیف باشد آن معروض فرد برای مبدأ کیف واقع خواهد شد؟! چطور اگر مبدأ اشتقاق برای شیء ذوق و چشیدنی باشد مبدأ او هم شیرین خواهد شد و اگر آن سیاه باشد مبدأ آن معروض هم اسود خواهد شد؟! چطور به‌‌واسطۀ اختلاف بین دو مبدأ که یکی حلاوت است و یکی سواد است معروض آنها باهم مختلف خواهند شد ایراد ندارد اما اگر فرض کنید به‌‌واسطۀ اختلاف بین خود دو فرد در آن مبدأ اگر خود مبدأ مختلف شد دو فرد از یک مبدأ باهم مختلف نیستند؟! اگر خود سواد از نقطه‌نظر سوادیت مختلف شد آن‌وقت معروض آن باهم اختلاف ندارند و معروضش به‌‌واسطۀ عوارض امور خارجیه است؟! این اشکالی بود که مرحوم آخوند کردند.

کَیفَ و إذا کانَ الاختلافُ الَّذی بَینَ المَبدأینِ موجباً لِاختلافِ صِدقِ المُشتقِّ عَلَى المَعروضَینِ فَلیکُن ذلکَ الاختلافُ مُقتضیاً لِاختلافِ صِدقِ المَبدإ علَى الفَردینِ بَل هذا أقرَب.

اختلافی که بین دو مبدأ اشتقاق هست فرض کنید یکی حلاوت باشد و یکی سواد باشد یا فرض کنید یکی بیاض باشد و آن یکی سواد باشد موجب اختلاف صدق مشتق بر دو معروض هست پس همین اختلاف باید اقتضاء کند که صدق مبدأ بر دو فرد هم مختلف است. مبدأ بر یک فرد ممکن است شدیدتر صدق کند و همان مبدأ بر یک فرد دیگر ضعیف صدق کند و این اشکالی ندارد بلکه این اقرب است چون این به آن مبدأ خودش نزدیک‌تر است تا به او. خود سواد در اینجا نسبت به فرد خودش اقرب است و اشتمال این سواد بر آن فرد خودش بیشتر است تا نسبت به بیاض. اگر بخواهیم این اختلافی را که در آن دوتا فرد هست به مبدأ خودش مقایسه کنیم باید بیاض را داخل در کیف بدانیم و سواد را هم داخل در کیف بدانیم بعد بگوییم: حالا که سواد داخل در کیف است یک معروضی دارد و بیاض هم که داخل در مفهوم و مقولۀ کیف هست یک معروضی دارد پس به‌واسطۀ اختلاف در آن دو، معروض آنها هم با همدیگر مختلف خواهند شد. خب اگر این‌طور باشد که یک سواد باشد و دوتا فرد که در تحت و داخل در خودش هستند اینکه نزدیک‌تر است به اینکه اختلاف سریع‌تر و نزدیک‌تر به آن دو سرایت کند و آن دو فرد را در تحت یک مقوله مختلف نسبت به آن مبدأ اشتقاق خودش بداند.