بررسی تشکیک در ذات و ذاتیات از دیدگاه اشراقیون

آنچه که به تفاوت بر افراد گفته می‌شود آن عبارت از یک عرضی است که محمول است که اسود باشد بر معروضات مبدأ اشتقاق که به‌اصطلاح حجم‌ها و جسم‌های خارجی باشد که مبدأ اشتقاق مثل سواد است. به‌خاطر این است بعضی از این معروض‌ها مشتمل بر بعضی از افراد مبدأ هستند که برای او تمامیتی در حد فردیت خودش است که آن فردیت با فردیت دیگر غیر مشترک است یعنی آن امتیاز به خود فردیت برمی‌گردد که آن فردیت معروض مبدأ اشتقاق است. سواد روی فرش و حجر و عبا رفته است و آن فرد عبا دارای یک خصوصیت فردیه‌ای است که آن خصوصیت فردیه با خصوصیت فردیۀ دیگر متفاوت است.

وَ بعضٍ آخَر عَلى‌ فَرد مِنها لَیسَ کَذلکَ أیضاً بِحسبِ نَفسِ هویته مَعَ عَدمِ التَّفاوتِ بَینَ أفرادِ المَبدإ بِالقیاسِ إلَى المَفهومِ المُشترکِ بَینَها فَطبیعةُ السَّوادِ عَلَى التَّواطؤِ الصّرف فی أفرادِها الشَّدیدةِ و الضَّعیفةِ مُطلقا.¹

و بعض دیگر بر فردی از آن معروضات دارای این خصوصیت فردیه نیستند. آن خصوصیت فردیه اقتضاء زیاده می‌کند به‌حسب نفس هویتش، خود این دارای اختلاف است و به سواد کاری ندارد. در افراد سواد تفاوت نیست بلکه در افراد معروض تفاوت هست. به قیاس به مفهومی که بین آن افراد مشترک است. خود آن مبدأ اختلافی ندارد و طبیعت سواد بر تواطؤ صرف است در افراد شدیده و ضعیفه مطلقاً؛ چه آن افراد دارای شدت باشند و چه دارای ضعف باشند آن طبیعت سواد به حد تواطؤ و مساوی برای همه وجود دارد.

وَ إنَّما المُشکِّکُ مَفهومُ الأسودِ عَلى مَعروضَیِ الفَردَینِ المُختلفَینِ شِدةً و ضَعفاً فی حَدِّ هویتهِما الفَردیتَینِ.²

آنچه که مشکک است مفهوم اسود است، نه سواد. مفهوم اسود و سیاه است بر دو معروضِ دو فردی که از نظر شدت و ضعف مختلف هستند در حد هویت آن دو معروض که آن هویت فردیۀ آنها موجب تشکیک شده است، نه خود سواد. مفهوم اسود با مفهوم سواد دوتا است. سواد مبدأ اشتقاق است و اسود همان معروض خارجی است.