تمایز تشکیک در ماهیت و اقسام آن

وجود مفاهیم تشکیکیۀ لا یتناهی در ذهن

پس ممکن است که ما در ذهن ـ ممکن است یعنی واقعیت دارد نه‌اینکه ممکن است ـ مفاهیم تشکیکیۀ لا یتناهی اگر بخواهیم اسمش را بگذاریم شاید اغراق باشد ولی علیٰ‌کلّ‌حال هرکدام آنها قابل انقسام هستند، مفاهیم تشکیکیه به‌نحو سعی از اول در ذهن خود داریم. این مسئله همان چیزی است که شیخ اشراق را وادار کرده است که ایشان بفرمایند که ما غیر از تمایز در ذاتیات و اعراض که سه نوع تمایز هست، به یک تمایز در نفس مفاهیم و ماهیت شیء معتقد هستیم که آن تمایز، تمایز تشکیکی است؛ یعنی باعث تشکیک می‌شود. وقتی که این متفکر و ناظر به این اشیاء خارجی نگاه کند از یک نقطه‌نظر می‌بیند اینها مثل هم هستند و یک اسم بر همۀ اینها اطلاق می‌شود. هم به این قرمز و هم به آن قرمز اطلاق می‌شود. این اشتراک در اینها انسان را به تشکیک و شک می‌اندازد که نکند اینها که در یک جنس هستند از دو مقولۀ مختلف باشند. این قرمزی مربوط به یک مقوله باشد و این قرمزی مربوط به یک مقوله باشد. یعنی یک نوع ایجاد شک کردن به‌واسطۀ اختلاف در نفس ماهیت برای انسان حاصل می‌شود درحالی‌که هردو یک ماهیت دارند و در خود ماهیت اتحاد دارند.

این مسئله مربوط به قرمزی است حالا در مورد حجم و سیاهی هم همین‌طور است و اقسام سیاهی وجود دارد. فرض کنید الآن آن چیز سیاهی که می‌بینیم و همین جعبه‌ای که در مقابل من هست، الآن ذهن من به این جعبه سیاه می‌گوید و به این قسمت هم باز سیاه می‌گوید و هردو سیاه هستند. منتها سیاهی مراتب دارد. طبعاً سیاهی‌ای که عبا آن سیاهی را دارد با آن سیاهی‌ای که مثلاً کیف دارد باز اشتداد دارد. رنگ سیاه هم خودش دارای مراتب مختلفی است. از نقطۀ شروع صحت تسمیه تا نقطۀ اختتام صحت تسمیه این سیاهی را می‌بینید که دارای عرض عریضی است که به همۀ موارد اختلافِ اینها سیاهی گفته می‌شود.