تبیین حرکت توسطیه و قطعیه در فلسفه

وَ أمّا أنَّهُ لا یَخلو مِن أفرادِها بِالفعلِ فَلیسَ ضَروریاً و لا مُبرهناً عَلیهِ بَلِ البُرهانُ رُبَّما اقتضَى خِلافَه هذا کَلامه.

و اما اینکه از افرادِ این اعراض نباید [بالفعل] خالی باشد این ضروری نیست و مبرهن هم نیست یعنی از افراد خارجی که همان آنیات آن افراد را تشکیل می‌دهند، بلکه برهان در اینجا یعنی همان اشکالی که شده اقتضای خلافش را می‌کند. البته این قضیه باز محل ایراد است و مرحوم آخوند به آن ایراد می‌فرمایند:

وَ لا یَخفىٰ ما فیهِ فَإنَّ المُتحرکَ فی الأینِ.

اشکال مرحوم آخوند به نظریۀ علامه دوانی

ایراد بر محقق دوانی توسط آخوند این است که اگر شما معنای تحرک در أین و أینیت را بفهمید اصلاً فعلیت در خودش خوابیده است! وقتی که این کتاب در این نقطه هست یعنی الآن متلبس بالفعل است. پس تلبس و توسط و حرکت توسطیه چیست که می‌گویی؟! این حرف‌ها را از خانۀ کدام عمه‌ات آوردی؟! این متحرک که الآن در این مکان هست یعنی الآن من در این مکان هستم گرچه قطار الآن از این ایستگاه حرکت می‌کند و به ایستگاه دیگر می‌رسد و دو ایستگاه است ولی آیا از روی هوا مثل کلاغ پرید یا بالأخره راه رفت؟! کلاغ هم که باشد بالأخره باید از روی هوا باشد!

کیفیت انتقال تخت بلقیس توسط آصف بن برخیا

مگر مثل حضرت آصف بن برخیایی باشد که اصلاً راه را طی نکند؛ ﴿أَنَا۠ ءَاتِيكَ بِهِۦ قَبۡلَ أَن يَرۡتَدَّ إِلَيۡكَ طَرۡفُكَ﴾!¹ تخت آنجا را در اینجا خلق می‌کند یعنی آن تخت در آنجا را معدوم می‌کند و همان تخت را در اینجا خلق می‌کند. خیلی عجیب است ‌هان! یعنی آصف نیامد تخت را از روی حیاط سریع بردارد! این فیلم‌ها دیده‌اید که وقتی از یک کسی فیلم می‌گیرند بعد این فیلم را آهسته می‌کنند مثلاً طرف دویده بعد یک‌دفعه می‌بینی دارد قدم می‌زند بابا این دویده است! و همین‌طور برعکس؛ گاهی اوقات طرف دارد قدم می‌زند یک‌دفعه فیلم را تند می‌کنند می‌بینی دارد مثل موشک تند می‌رود!