تبیین حقیقت جعل و افاده وجود در کلام بهمنیار
تفاوت ایجاد و ایجاب در نظام هستی و نسبت آن با ماهیت
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه با تکیه بر کلام بهمنیار در کتاب «التحصیل»، به تبیین دقیق معنای «افاده وجود» و تفاوت آن با «ایجاد» میپردازند. بحث از اینجا آغاز میشود که فاعلِ هستیبخش، وجود را به معنای خلقِ ماهیت ایجاد نمیکند، بلکه حقیقتِ وجود را به منصهی ظهور میرساند. در ادامه، این مسئله با نگاهی به مراتب هستی و تفاوت میان «ایجاب» و «ایجاد» بررسی شده و روشن میشود که چگونه وجودِ اطلاقی با پذیرش حدود و قیود، به مراتبِ امکانی و ماهوی تنزل مییابد. در این مسیر، استاد با نقدِ نگاههای سطحی به مفاهیم عرفانی، بر این نکته تأکید میکنند که تمامِ دعواهای تاریخی با عرفان، نه بر سرِ مبانی علمی، بلکه ناشی از تقابل با «نفس» و «أنانیت» است. در نهایت، جلسه با تبیین ضرورتِ ترکیب در موجودِ معلول و پیوندِ ناگسستنی میان علت و معلول به پایان میرسد.
مرتب سازی:
تبیین حقیقت جعل و افاده وجود در کلام بهمنیار
4فَإنَّ لِلوجودِ حَقیقةً... وجود یک حقیقتی دارد و یک ماهیتی دارد. منظور از ماهیت در اینجا ماهیت [اصطلاحی نیست] بلکه مرتبه است! و هر ماهیتی مرکب است ترکیبی هم که در اینجا هست بهطوریکه مرحوم آخوند میفرمایند: ترکیب، ترکیب ماهوی نیست چون وجود ترکیب ندارد بلکه منظور در اینجا ظهور آن وجود است که در اینجا بهعنوان مرکب؛ یعنی مرکب بهعنوان ماهیت امکانیه که به منصۀ ظهور درآمدن و از حالتی به حالت دیگر تغییر پیدا کردن است، این موجب ترکیب است دیگر! چون دو چیز در اینجا هست همینکه این وجود میخواهد از مقام اطلاقی خارج بشود یعنی در اینجا دو چیز شد؛ یکی خود نفس الوجود و یکی خارج شدن از اطلاق خود بهصورت دیگر و در اینجا فرق نمیکند چه ماده باشد که به جنس و فصل بخواهد برگردد یااینکه بخواهد از مجردات باشد که آنها هم دارای حدود و قیود هستند، گرچه ماده نیستند ولی حد را که دارند! هرکدام از عالم نفوس، مراتب نفوس، عقول و عالم انوار حدی دارد! حدش یعنی ترکیب و منظور از ترکیب در اینجا اضافۀ شیء علی الوجود است نه اضافۀ صورت و ماده بر وجود که در اینجا ایراد به آن میکردند که در اینجا ترکیب و ماهیت معنا ندارد.
تلمیذ: منظور ایشان صیرورت یا اصل وجود است؟
استاد: اصل الوجود اقتضاء ایجاب نمیکند اصل وجود که اطلاق دارد! همینکه این اصل وجود میخواهد به یک مرتبهای برگردد این معنای جعل است یعنی فاعل این برگشت را در اینجا ایجاد و افاده میکند و این چرخش را در اینجا ایجاد میکند، اطلاق را مقید میکند.
تلمیذ: یعنی ماهیت دیگر!
استاد: احسنت! همان ماهیت است و حالا در آنجا صورت و ماده است ولی اینجا ماهیت رتبی است!
تلمیذ: جعل ماهیت میشود؟
استاد: نه! جعل ماهیت نمیشود! ایشان وجود را در اینجا...
تلمیذ: وجود که هست به این وجود ماهیت میدهد!
استاد: اینکه ماهیت میدهد یعنی چه؟