مبانی فلسفی شیخ اشراق در اعتباریت وجود

حالا صحبت در این است اینکه وجود به‌عنوان یک حکم عام عارض بر ماهیت شده بر کلام شیخ اشراق یعنی همان تقرر خارجی ماهیت اقتضاء حمل موجودٌ را می‌کند بدون اینکه وجود در اینجا یا جزئی از آن ماهیت آن شیء باشد یااینکه به حمل شایع حقیقت و واقعیت خارجی ماهیت، وجود باشد. مسئله در هردو قضیه فرق نمی‌کند نه، مسئله مسئلۀ اعتباری است.

وجود تناقض در کلام شیخ اشراق از نظر مرحوم آخوند

این مطلب مطلبی است که مورد اعتراض مرحوم آخوند و سایر افراد قرار گرفته است. البته مرحوم سبزواری نسبت به این قضیه همان‌طوری‌که عرض کردیم حاشیه‌ای داشتند و خیلی روی این مسئله تکیه نمی‌کردند ولی مرحوم آخوند در چند جا همین‌طوری ازجمله در همین‌جا شروع کردند به شیخ ایشان ایراد و اعتراض کردند و ایشان را متذکر تناقض در تعبیر شدند که شما از یک طرف نسبت به عالم نفوس و عقول قائل به‌ وجود حقیقی و واقعی برای آنها هستید پس بین عالم نفوس و عقول و سایر موجودات چه فرقی می‌کند؟ فقط فرق بین تجرد و ماده است و از این نظر دیگر تفاوتی ندارد.

در آنجا می‌گویید که ماهیت آنها عین إنیّت آنها است که در خارج است و فقط اختلاف، اختلاف رتبی است همین و هیچ تفاوت دیگری با همدیگر ندارند و خود نفس از آن جهتی که جنبۀ ابداعی دارد، از این نقطه‌نظر دیگر عروض وجود بر ماهیت نیست؛ یعنی خود این نفس به‌واسطۀ آن حقیقت جوهری خودش حقیقت نوریه‌ای دارد که آن حقیقت نوریه منبعث از نورالأنوار و عالم نور مطلق و بسیط الحقائق است و از آنجا نشئت می‌گیرد ولی در سایر موجودات که دارای صورت هستند چه جنبۀ مثال و چه جنبۀ مُلک و عالم شهادت در هردوی اینها قائل به عروض وجود بر ماهیت به معنا و به مفهوم عام هستید درحالی‌که برای وجود اصالت قائل نیستید و در این‌گونه موارد اصالت را به ماهیت می‌دهید. این تناقضی است که در کلام شیخ اشراق نسبت به این مسئله هست و ایراد گرفتند.