تبیین حقیقت جعل و افاضه وجود

درس پانصد و سی و نهم

بیان مطلبی دقیق به‌دنبالۀ بحث جعل

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تنبیهٌ عرشیٌ:

إنَّ صاحبَ الإشراق و متابِعیه حیثُ ذَهَبوا علىٰ وفقِ الأقدَمین مِنَ الفلاسفةِ الأساطین کاغاثاذیمون و أنباذقلس و فیثاغورس و سقراط و أفلاطون إلى أنَّ الواجبَ تعالى و العقولَ و النفوسَ ذواتٌ نوریةٌ لَیسَت نوریتُها و وجودُها زائدةً على ذاتِها فَیمکنُ حملُ ما نَقَلناه عنه فی اعتباریةِ الوجودِ و تنزیلِ ما ذَکَره فی هذا الباب علىٰ أنَّ مرادَه اعتباریةُ الوجودِ العام البدیهی التصور لا الوجوداتُ الخاصةِ الَّتی بِعینِها.¹

ایشان در اینجا مطلب دقیقی به‌دنبالۀ بحث جعل مطرح می‌کنند. اگر درنظر رفقا باشد در مباحث جعل عرض شد که مسئله به تقدم و تأخر تعین خارج نسبت به ماهیت و وجود یا انتساب ماهیت به وجود است که مسئلۀ انتساب بحثش گذشت که آن یک مسئلۀ اعتباری است و صرف یک توهم و تعمّل عقلی است و با تعین خارج تفاوت دارد و صحبت روی ماهیت و وجود رفت که نظر مرحوم آخوند و قائلین به اصالت وجود بر تعلق جعل به وجود است و این نکته که افاضه از ناحیۀ مفیض چیست؟!

این تقدم عدم بر وجود امکانیه به وسیله و واسطۀ چه افاضه‌ای و حادثه‌ای مرتفع می‌شود و به‌جای آن عدم وجود حاکم می‌شود؟! آن واقعیت و پدیده و حادثه چه چیزی می‌تواند باشد؟! شکی نیست از آن جایی که این وجودات، وجودات امکانیه هستند، هر حادثه‌ای که بخواهد تحقق پیدا کند باید مستند به جاعل و مبدأ اول باشد و آن مبدأ اعلیٰ علت و واسطۀ برای تحقق این حادثه و پدیده و واسطه در تعین اشیاء است و در این شکی نیست. چه قائل بر اصالت ماهیت و چه قائل بر اصالت وجود [قائل هستند که] بالأخره امکان و لازمۀ ذاتی آن فقر است و فقر احتیاج به غیر است و ممکن متدلّی به غیر است، در این شکی نیست!