مهار نفس در مسئولیت‌های اجتماعی

درس پانصد و بیست و دوم

مبنای احتجاجات قائلین تعلق جعل به ماهیت (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

بحثٌ و مقاومةٌ معَ هؤلاءِ القوم:

اعلَم أنَّ مدارَ احتِجاجاتِهم و مَبناها على أنَّ الوجودَ أمرٌ عقلیٌ اعتباریٌ معناه الموجودیةُ المصدریةُ الانتزاعیةُ کالشیئیةِ و الممکنیةِ و نظائرِهما.¹

راجع به مسائل و مطالب گذشته بحث به اینجا رسید که دربارۀ تعلق جعل به ماهیت و یا عدم تعلق جعل به ماهیت مرحوم آخوند مطالبی فرمودند و ادلۀ قائلین تعلق جعل به ماهیت را بیان کردند و در مقام رد آن برآمدند.

اگر در نظر رفقا باشد در مسئلۀ تعلق جعل به ماهیت صحبت بر این بود که آنچه که از ناحیۀ فاعل و جاعل افاضه می‌شود عبارت از همان ماهیت و ثبوت ماهیت است. البته کسی نسبت به نفس خود ماهیت شک ندارد که ماهیت احتیاج به جعل ندارد؛ یعنی خود ماهیت مِن حیثُ هی هی لا تحتاجُ إلی الجعلِ بَل هی هی بِذاتِها و مُستَغنٍ عنِ الجعل فی حیثیتِها و فی ذاتِها.

زوجیت را برای اربعه مثال زدیم که زوجیت برای اربعه احتیاجی به جعل ندارد. خود زوجیت یک مفهوم و ماهیت و حدی است که این حد همراه با اربعه هم تحقق پیدا می‌کند و احتیاج به جعل مجدد ندارد. وقتی که اربعه در خارج محقق شد دیگر خواهی‌نخواهی به تبع او زوجیت هم محقق خواهد شد. بحث از اینجا پیش آمد که ما راجع به مسائل و صفات ذاتیۀ ذات پروردگار [صحبت کردیم] و مطلب به آنجا رسید.

خود ماهیت فی‌حدّذاتها احتیاج به جعل ندارد بلکه ثبوت ماهیت است که احتیاج به جعل دارد؛ یعنی ماهیت قبل از ثبوت و تحققش مفهومی از مفاهیم بود. مفهوم حیوان، مفهومی از مفاهیم است و نوعی از انواع است و هنوز هم جعل جاعل به او تعلق نگرفته است و به مقتضای اراده و مشیت و آن حقیقت ربطیه این ماهیت صورت خارجی پیدا می‌کند.