علم ذات پروردگار و کیفیت ظهورات آن

خیال می‌کنم این مسئله خیلی قابل بحث نباشد و شاید صحبت بیش از این نسبت به این مسئله معنا نداشته باشد. البته یک معنا و مباحث دیگری در اینجا هست که آیا حقیقت سمع در ذات پروردگار عین حقیقت بصر است یا اختلاف دارد؟ آیا آن عینیت خارجیۀ سمع با عینیت خارجی بصر دوتا است؟ و اگر دوتا باشد لازمه‌اش محکی متفاوت در ذات است که موجب ترکب ذات و ترکب ذات موجب امکانیت ذات و امکانیت ذات اقتضاء استناد به علت دارد که این مباحث خودش را دارد ولی آنچه که در اینجا قابل صحبت و بحث است این است که علم به ذات و به آثار مادون مرتبۀ ذات از ظهورات اسماء و صفات به چه کیفیت است؟

کیفیت علم به ذات و آثار مادون مرتبۀ ذات

آیا آن علم ذات به آن آثار، مسبوق به عدم از رتبۀ ذاتی است یا نه، نسبت به آن عینیت خارجی و همان هویت خارجی ذات، حادث است؟ این معنا ندارد یعنی آیا ممکن است تصور بشود که ذات در یک مرتبه‌ای نسبت به ظهورات خارجی جاهل بوده است؟! معنای مسبوق به عدم این است یعنی بر ذات پروردگار برهه‌ و زمانی گذشته که البته زمان گفتن غلط است منظور مرتبه‌ای است که ذات در مرتبه‌ای نسبت به اعیان خارجی جاهل است حالا نه خصوص این وجود خارجی زمانی اعیان خارجی بلکه همان صور علمیۀ این اشیاء خارجی، ملائکه، حیوانات، بنی‌آدم، عقول، نفوس، مجردات، غیر مجردات، صور مثالیه و صور علمیه. [در] ذات پروردگار قطعاً صور علمی این خصوصِ اعیان خارجی در مرتبۀ متأخر از ذات هست و در این بحثی نیست. حقیقت قِدم ذاتی فقط اختصاص به ذات پروردگار دارد ولی نسبت به سایر اعیان خارجی مسئله به حدوث ذاتی برمی‌گردد گرچه بعضی از این اعیان خارجی حیثیت قدم زمانی دارند یعنی مرتبۀ آنها مافوق مرتبۀ زمان است فرض کنید مثل مبدعات، صور مثالیه، مجردات، نفوس، عقول، عالم ارواح و امثال‌ذلک. بعضی از آن حقایق عینیۀ خارجیه علاوه ‌بر حدوث ذاتی حدوث زمانی هم دارند.