وحدت و حیات در حقیقت وجود

پس اگر بخواهیم بگوییم که خدا خالق است، این به‌ وجود برنمی‌گردد، این یک درجه پایین می‌آید، یعنی وجود در اینجا می‌ایستد، خالقیت در یک مرتبۀ پایین‌تر می‌آید ولی حیات چطور؟! خداوند حیّ است، حیّ در چه مرتبه با خدا می‌تواند قرار بگیرد؟! پایین‌تر یا مساوی؟! مساوی، پس همین‌که می‌گوییم: «وجود باری تعالی» یعنی وجود حیّ. اصلاً نگویید هم فرقی نمی‌کند؛ چه بگویید و چه نگویید. مثل اینکه اصلاً نگویید: ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾،¹ او احد است، گفتن ندارد. حالا ما می‌گوییم و به زبان می‌آوریم.

تلمیذ: به جای احد، حَیّ هم می‌شود گفت؟!

استاد: بله می‌شود گفت، عیب ندارد، منتها آن مقام احدیتش است، مگر هوَ الحَیّ نداریم؟! ﴿ٱللَهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُ﴾.²

تلمیذ: متکلمین صفات را به دو بخش تقسیم می‌کنند: صفات ذاتی و صفات اضافی. ماهیت از صفات اضافی است.

استاد: متکلمین بحثشان بحث قِدم و حدوث است. در بحث قدم و حدوث آن حالا بحثش، بحث بعد است که نیازی نیست الآن وارد آن بحث بشویم. در نفس صفات ذاتی و صفات ظهور بین متکلمین و بین غیر متکلمین فرقی نیست؛ همه معتقد هستند، فلاسفه هم معتقد هستند که یک صفات ذات داریم و یک صفات وصف داریم. حالا ما این را می‌خواهیم بگوییم که آن صفات ذاتی که مساوی است بلکه عین ذات است، چه صفاتی است؟ ما در این صفات داریم صحبت می‌کنیم. کدام صفت ذات عین ذات است؟ کدام صفت از صفات ذات و لازمۀ ذات است؟! بین لازمه و عینیت فرق است.

آنچه را که امثال مرحوم علامه طباطبائی و به‌دنبال ایشان مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ در توحید علمی و عینی راجع به آن صحبت کردند، آمدند بین عینیت ذات و صفات لازمۀ مقام احدیت افتراق قائل شدند. این مسئله را ما داریم روی آن بحث می‌کنیم. اگر رفقا در توحید علمی و عینی، آن تقریظ اول مرحوم علامه را مطالعه بکنند، این مسئله هست.³