حقیقت حیات و اتصاف ذات به اوصاف کمالی

تلمیذ: پس این بدون حد مفهومی می‌شود.

استاد: نه حد مفهومی، مفهوم حد ندارد مصداقش حد دارد.

تلمیذ: مطلب اشکال دارد. نمی‌شود!

استاد: مسئلۀ کثرت نیست و کثرت در مفهوم است، نه کثرت در مصداق و کثرت در مصداق در اینجا به‌وجود نمی‌آید؛ یعنى شما آمدید یک وصفى را از خود ذات بدون امر دیگر انتزاع کردید یعنى ذات بوده و هیچ مخلوقى هم در عالم از او سر نزده است.

تلمیذ: در عالم مفهومیت مفهوم حیات غیر از مفهوم ذات است.

استاد: باشد مهم نیست و اشکال ندارد.

تلمیذ: ولی شما در توضیحاتتان طوری توضیح دادید که یعنی این ذات با این مفهوم یکی است.

استاد: مصداقاً یکی است نه مفهوماً.

تلمیذ: حرف شما در این مفهوم مصداق است.

استاد: ببینید وجود «واو جیم واو دال» یک مفهوم دارد و حى «حاء یاء» یک مفهوم دیگر دارد. اگر یک مفهوم نداشت که حرف‌های این دوتا هم فرق نمی‌کرد ولى صحبت ما این است که آیا این «حاء یاء» با این «واو جیم واو دال» ابداً و ازلاً معیت دارند یا ممکن است از همدیگر تفکیک پیدا کنند؟

تلمیذ: مصداقاً واحد است.

استاد: احسنت! همین را می‌خواهیم بگوییم. اگر بگوییم که آن ذات حیات دارد او را از مرتبۀ خودش پایین آوردیم یا نه؟

تلمیذ: نه، در عالم اعیان که آوردیم غیر آن مصداقش است.

استاد: چه چیزی مصداق شد؟ نه.

تلمیذ: مصداق با حی متحد و یکی است اما در عالم لفظ که می‌آوریم جدا می‌شود.

استاد: احسنت! عیب ندارد جدا بشود مسئله‌ای نیست. ما مى‌خواهیم این را بگوییم که در هر مرتبه که ذات پروردگار را در آن مرتبه بدانید چه در مرتبۀ ذات و چه در مرتبۀ وصف اوصاف مثل خالقیت، رازقیت، موجبیت و موجدیت در هر مرتبه که مى‌خواهید بدانید باید وصف حیات را در همان مرتبه ملازم با ذات بدانید. منظور من این است.

تلمیذ: اینها که اوصاف فعل است. اوصاف ذاتی را که ملازم می‌بینیم آن اوصاف فعل است که...