حقیقت حیات و اتصاف ذات به اوصاف کمالی

تلمیذ: چون فعل است.

استاد: احسنت! این فعل مستند به ذات است پس ذات اعلىٰ از این مرتبۀ وصف است چون ممکن است شما صحبت کنید و ممکن است صحبت نکنید و در هردو حال ذات، ذات است. یک وقت همین ذات در مقام تکلم است، یک وقت در مقام تفکر است، یک وقت در مقام ضحک است، یک وقت در مقام اکل است و یک وقت این ذات در مقام نوم است و تمام این اوصافى که ذات دارد، ذات اعلیٰ از اوصافش است ولى صحبت ما این است که آن کسانى که مى‌آیند و مى‌گویند که ذات در مقام احدیت پایین‌تر است به چه اعتبارى این حرف را مى‌زنند؟! اگر به صرف اعتبار است که تکلم در مقام ذات و وجود مقام اعتبار نیست و مقام واقع است! اصلاً بحث فلسفى بحث اعتبار نیست!

تلمیذ: در عالم لفظ...

استاد: لفظ چیست؟ پس خود وجود هم اعتبار است.

تلمیذ: یک وقت انسان به ذات توجه دارد و به همین اوصاف ملازمۀ با ذات توجه ندارد وقتی به اوصاف ملازم توجه دارد به ذات توجه ندارد.

استاد: ببینید بحث توجه یک بحث است و بحث تنزل ذات از مرتبۀ خودش به مرتبۀ واحدیت بحث دیگر است این دو مسئله است. اعتبار ذات به یک نحوه از مراتب، یک مطلب است و اعتبار ذات در مقام ذهنیت و خیال یک مرتبۀ دیگر است. همیشه فیلسوف و متفکر و حکیم وقتى که نگاه به یک حقیقت شىء مى‌کند به واقع آن نگاه مى‌کند نه‌اینکه این درقبال آن چه اعتبار گرفته است! مسائل فلسفى که مسائل اعتبار نیست. الآن در اینجا همه مثل همدیگر هستیم و ما اعتباراً یک نفر را رئیس مى‌گوییم آقا شما رئیس هستید این اعتبار است! فردا این ریاست را از او سلب مى‌کنیم و به یک نفر دیگر مى‌دهیم. حالا در اینجا مى‌توانید بگویید که بله، ما در اینجا آمدیم خود شخص را به یک نظره نگاه مى‌کنیم و ریاستش را به یک نظرۀ دیگر نگاه مى‌کنیم این درست است چون اعتبار دست ما هست ولی دیگر نظره به ذات در دست حکیم نیست که بگوید که من این‌طوری به آن نگاه مى‌کنم یا آن‌طوری نگاه مى‌کنم. این‌طور نگاه می‌کنم که دست شما نیست! شما نمی‌توانید وقتى که آب، آب است بگویید که من به این به‌عنوان شیره نگاه مى‌کنم. نه آقاجان بیخود نگاه می‌کنی این آب‌ است و شیره نیست. بله، حکیم باید نسبت به واقع نظره و فکر خود را تصحیح و نزدیک کند که آنچه را که در واقع هست با آنچه را که بیان مى‌کند حد الإمکان انطباق داشته باشد. حالا صحبت ما این است که آن کسانى که مى‌گویند: اتصاف ذات حتى به حیات موجب تنزل ذات از موقعیت و مرتبۀ خودش به مقام اتصاف است آیا این با بیانى که ‌گفتیم صحیح است یا صحیح نیست؟