تحلیل کیفیت جعل و ترتب آن بر وجود یا ماهیت

چرا؟ به‌واسطۀ اینکه این لفظ بالأخره سه معنا دارد و ذهن شما با این سه معنا آشناست. اگر هر سه معنا در ذهن آمد خب این معانی که باهم متضاد هستند چطور ممکن است که من هر سه معنای متضاد را با استعمال واحد اراده کرده باشم؟! پس این‌هم مستحیل است. یک معنایی در ذهن شما می‌آید که آن معنا جامع بین سه معنای مختلف و متضاد است. آن یک حقیقت جسمیه‌ای است. هر سه‌تا شیر جسم هستند منتها یک جسمیتی که این جسمیت بین این سه مصداق دائر است و خارج از این سه مصداق نیست. آن می‌شود جسم مبهم که این سه‌تا را می‌گیرد. می‌گوییم: حتماً یکی از این سه‌تا در ذهن هست و منتظر هستم ببینم جمله چه موقع تمام می‌شود تا بعد یکی از این سه‌تا منجز بشود. این حقیقت مبهمه می‌شود که آن حقیقت مبهمه وجود خارجی ندارد.

پس این جسمی که الآن شما می‌گویید: من زید را دیدم، همراه با این زید خواهی‌نخواهی اوصاف او را هم دیدید. چه بگویید چه نگویید، گفتید: آن زید رنگ داشت حالا یا زرد است یا سفید است یا قرمز است. گفتید: این زیدی که من دیدم وضع داشت، گفتید: این زیدی که من دیدم طول و عرض داشت، گفتید: این زیدی که من دیدم در مکان بود، این زیدی که من دیدم در زمان بود. تمام اینها را در یک جمله که «من زید را دیدم» بیان کردید گرچه تصریح به اوصاف نکردید. بعد از شما سؤال می‌کنیم آن زیدی که شما دید قدش چقدر بود؟ مثلاً 170 سانت. عرضش چقدر بود؟ فرضاً شصت سانت. در چه مکانی بود؟ در مدرسۀ فیضیه بود. در چه زمانی بود؟! عصر بود. در چه وضعی بود؟ نشسته بود. اینها را دارد. آیا می‌توانید بگویید که من زید را دیدم بدون هیچ‌کدام از اوصاف بود؟! ذات زید را دیدم منزّه و مبرّای از وضع، کم، کیف، جده، مکان، زمان و همۀ اینها! پس خدا را دیدی! زید را ندیدی! این که تو داری تعریف می‌کنی خداست!