تحلیل کیفیت جعل و ترتب آن بر وجود یا ماهیت

تلمیذ: باز هم اختلاف هست. بااینکه برایشان روشن است چرا پس اختلاف هست؟

استاد: چون مراتب دارد. آیا بین امام صادق و امام سجاد علیه‌السّلام اختلاف است؟! بین آنها که... مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ و محی‌الدین اختلاف دارند و به‌خاطر همان ظرافت در مسئله و عمقی است که به آن رسیده است. مسئله خیلی عمیق است یعنی خیلی عمیق است! بعضی از افراد که بی‌ارتباط هم نیستند وقتی که حالاتشان را می‌نویسند یا بیان می‌کنند هر دفعه که اینها حالاتشان را می‌گویند دقیقاً با حالات دفعۀ قبل مختلف است و هردو درست است. بعضی‌ها هستند که حالات مختلف برایشان [پیدا می‌شود] یعنی این حقیقت وجود آن‌قدر در حال تطور و تبدل و دارای اَشکال مختلف و متفاوت است که شما به هر مرتبه که می‌رسید می‌بینید هست بعد وقتی که دوباره رد می‌شوید می‌بینید یک چیز دیگر است دوباره رد می‌شوید یک چیز دیگر است در عین اینکه آن قبلی هست و موجود است نه‌اینکه آن حقیقت بعدی [حقیقت] قبلی را باطل کند. نه! بلکه آن دقیق‌تر و ظریف‌تر است و عمق دارد. شما یک بسته را باز می‌کنید می‌بینید در آن بسته یک بستۀ دیگر هست می‌گویید که همین است. دست می‌زنید می‌بینید، نه یک‌خرده سنگین است. می‌گویید که این را هم باز کنم. این را هم باز می‌کنید می‌بینید در آن یک بسته و یک جعبۀ دیگر هست دوباره آن را باز می‌کنید می‌بینید یک جعبۀ دیگر هست بابا چه موقع تمام می‌شود؟!

تلمیذ: اینها در عالم اسماء و صفات هست. در ذات که این مطالب نیست.

استاد: بله، آن‌وقت ذات هم که قابل شهود نیست.

لحاظ دو جهت در اسماء و صفات

تلمیذ: مطالبی که گفته می‌شود مثلاً در نهایت همان است این اسماء و صفات است.

استاد: همان ذات دارد در اسماء و صفات تجلی می‌کند نه‌اینکه اسماء و صفات یک چیز جدای از ذات است. آخر این چه ذاتی است که تجلی‌اش انتها ندارد؟! مطلب این است! محی‌الدین به یک جا می‌رسد می‌گوید که ذات و تجلی‌اش از اینجا به بعد دیگر نیست و به مقصد رسیدیم. اما ایشان می‌گویند که نه، ما جلوتر رفتیم دیدیم که تجلی دیگر هم دارد چون به ذات بیشتر اطلاع پیدا کرده است. هرچه در ذات و در محوضت ذات بیشتر برود لذا تطوراتی که بر ذات می‌گذرد برای این بیشتر روشن می‌شود. خیلی مسئله اینجا دقیق می‌شود و خیلی قضایا پیش می‌آید آن‌وقت در عالم تکوین و تکالیف تأثیر هم می‌گذارد و اینها خیلی قضیه هست.