تبیین جایگاه جعل در فلسفه اسلامی

انتزاعی بودن وجوب

روی این جهت مسئلۀ وجوب مسئله‌ای انتزاعی است که در صورت تحقق وجود عندَ تحقُّقِ العلَّه برای معلول حاصل می‌شود یا در صورت تحقق وجود برای ذات بدون احتیاج به علت کَما هو فی واجبِ الوجود حاصل می‌شود. بناءًعلیٰ‌هذا آیا خود وجوب فی‌حدّنفسه مقول به تشکیک هست یا نه؟! دیگر نمی‌شود بگوییم که مقول به تشکیک است! اینکه در بعضی از عبارات غیر مطلعین می‌بینید که حتی در مسئلۀ اتصاف به وجوب هم قائل تشکیک شده‌اند این ناشی از جهل آنها است زیرا وجود دارای مراتب مشککه است ولی وجوب دیگر نمی‌تواند چون وجوب عبارت از حالتی است که هم دافع امکان است و هم دافع امتناع و این دفع امکان و امتناع که دارای مراتب نیست تااینکه وجوب هم دارای مراتب باشد! چه این وجوب قائم به وصف برای واجب الوجود باشد، در یک مرحلۀ از مفهوم و معنا قرار دارد یااینکه وجوب در مرحلۀ موجودیت برای اتصاف وجود به ذات ما باشد؛ یعنی به همان اندازه وجوب بر ما صدق می‌کند که به همان اندازه بر واجب الوجود صدق می‌کند، هیچ فرقی نمی‌کند! وجود فرق می‌کند؛ وجود ما وجود ذره و وجود آن واجب الوجود هم لا متناهی است. مثل اینکه بگوییم: حالا که این اتصاف ماهیت به وجوب بالإمکان است، آن اتصاف به امکان در یک نمله خیلی ضعیف است اما اتصاف به امکان در یک فیل خیلی زیاد است! آن فیل است و این یک نمله است و این امکان فرق نمی‌کند! به‌محض اینکه ماهیت نمله را درنظر گرفتید، با ماهیت یک فیل هیچ تفاوتی نمی‌کند! وجود آن بیشتر است ولی اتصاف به امکان آن دیگر کم‌وزیاد ندارد! در مسئلۀ وجوب هم همین‌طور است، این نکته‌ای است که باید به آن دقت کنیم چون در عبارات مخصوصاً امروزی‌ها و کسانی که فلسفۀ غرب خوانده‌اند خیلی این مسئله را می‌بینیم. این مطلب در مورد مسئلۀ نسبت است.