وحدت در کثرت و حقیقت وجود

البته این مطلب که شما می‌فرمایید مطلبی هست که بزرگان نسبت به این مطلب اشاره کردند ولی خب ما در اینجا اشکال داریم. حتی مرحوم علامه طباطبائی این مسئله را دارند اتفاقاً در بحث توحید علمی و عینی یک حاشیه‌ای دارم نسبت به همین قضیه که مرحوم علامه در آنجا مقام احدیت را یک مرتبۀ نازلۀ از مقام هوهویت می‌دانند و من در آنجا نوشته‌ام که احدیت عین هوهویت است و وصف متنازلۀ برای هوهویت نیست بلکه هوهویت عبارةٌ أُخرای احدیت است.¹ آنچه که وصف متنازلۀ از هو است مقام واحدیت است. احدیت همان مسئلۀ عالم عماء است ـ به تعبیر ایشان ـ و همان هوهویت است که نفس وحدانیت از او انتزاع می‌شود و در مقام انتزاع ما تنازلی را برای ذات قائل نیستیم. تنازل ذات در آنجایی است که از آن رتبۀ بساطت خودش یک حالت تعینٌ‌مائی در مراتب ایجاد کند تکویناً لا اعتباراً.

مقام واحدیت؛ یعنی مقام اراده و مشیت

وقتی که می‌گوییم: مقام واحدیت؛ یعنی مقام اراده و مشیت. همین‌که خدا از ذاتش می‌خواهد در عالم اسماء و صفات تنازل پیدا کند و وجود متنازلۀ خودش را در عالم مجردات خلق کند آنجا می‌شود: تنازل، آنجا می‌شود: واحدیت که عبارت از نفس پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم است. «أوَّلُ ما خَلَق اللهُ نورُ نَبیکَ یا جابر»² اینها تمام آن مسئلۀ مقام واحدیت است که خب از ایشان تعبیر آورده شده «نقطة الوحدة بین قَوسَیِ الأحدیة و الواحدیّة»³ که آن نفس پیغمبر است که همان مساوی با اراده و مشیت است که آن اراده و مشیت همان‌طوری‌که عرض کردم به این جمله می‌خواستم اشاره کنم که اراده و مشیت تصرف در وجود اطلاقی است؛ آن وجود اطلاقی که آن وجود، وجود عماء و صرافت، بسیطُ الحقیقة کلُّ الاشیاء، لا حدٌ و لا رسمٌ است آن وجود اطلاقی حالا می‌خواهد در آن تصرف بشود و تصرف در وجود اطلاقی می‌شود: مقام واحدیت می‌شود والاّ احدیت آن نیست؛ احدیت همان هوهویت است و تفاوتی نمی‌کند.