حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت و وجود

اما مسئلۀ امکان یا مسئلۀ وجود و مسئلۀ امتناع داخل در مفهوم ماهیت نیستند وقتی که شما یک مثلث را درنظر می‌گیرید آنچه که این ماهیت مثلث را تشکیل می‌دهد سه خطی است که بر همدیگر مماس هستند حالا به هر کیفیتی که می‌خواهد باشد از سه قسم مثلث؛ منفرجه و حادّه و قائمه که این سه ضلع یکدیگر را قطع می‌کنند به شکل عمودی یا مورّب اما اینکه آیا این مثلث در خارج وجود دارد یا نه، وجودش ممکن است یا واجب است یا ممتنع است، این در ماهیت مثلث نیست. همین‌طور اگر شما زید را درنظر بگیرید زید عبارت از یک مفهوم نوعی انسان است که دارای خصوصیات و مشخصات خارجی است و به شکل زید است. در این مفهوم امکان قرار ندارد، امتناع و وجوب قرار ندارد.

امکان و امتناع و وجوب، اعتبارِ معتبِر در قبال وجود

مسئلۀ سه اعتباری است که معتبر این اعتبار را در نسبت او و در مقایسۀ نسبت او با وجود درنظر می‌گیرد. اگر در مقایسۀ با وجود خارجی علت، علت تامه بود نسبت ماهیت با وجود خارجی ضرورت می‌شود و اگر در مقایسه با وجود خارجی علت هنوز علت تامه نبود بلکه علت ناقصه است فرض کنید مثل جنینی که در رحم مادر هست و علیت تامه برای تولد او هنوز حاصل نشده است پس ماهیت زید نسبت به وجود خارجی حکم امکان را دارد و اگر فقدان علت در این ماهیت ملحوظ باشد این نسبت ماهیت به وجود می‌شود: نسبت امتناع. فرض کنید زیدی که باید از عمرو و آن زن خارجی متولد شود درحالی‌که هنوز عمرو به وجود نیامده یا عمرو هست ولی هنوز ازدواج نکرده یا عیال او هنوز به‌وجود نیامده است و یا عیال او هنوز صغیره است دراین‌صورت قطعاً علیت نسبت به تحقق ماهیت خارجی منتفی است و با عدم تحقق علیت خارجی بنابراین این ماهیت هم منتفی خواهد بود. پس وجود برای این ماهیت مخصوصه ممتنع می‌شود. پس در خود این ماهیت امکان قرار ندارد.