حقیقت جعل و نسبت آن با ماهیت و وجود

تلمیذ: ماهیت که ... از قبل که نبوده است، إنّما الکلام در همان خلقت اولیٰ است که اولی چه بوده است؟! شما می‌فرمایید که این ماهیت از قبل بوده است.

استاد: نگفتم که از قبل بوده است بلکه گفتم: وقتی که انسان آن ماهیت را تصور کند ...

تلمیذ: خود انسان، انسان که اصلاً نبوده است که خودش را تصور کند.

استاد: نه، نبوده است.

تلمیذ: خودش چیست؟!

استاد: می‌خواهم عرض کنم که اینکه ارادۀ پروردگار بر خلقت انسان تعلق گرفته است و انسان را دوپا آفریده و غنم را چهارپا آفریده است، آیا ارادۀ بر دوپا بودن با اراده بر چهارپا بودن یکی است یا دوتا است؟!

تلمیذ: مراد از اراده یعنی چه؟!

استاد: خواست.

تلمیذ: خواست یعنی چه؟!

استاد: وقتی یک نقاش ...

تلمیذ: این عرض بنده قیاس ممکن بر واجب می‌شود.

استاد: واجب هم که وقتی اراده می‌کند ...، خود خدا هم که می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ﴾¹ یا می‌فرماید: ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا﴾² خودش کلی می‌گوید! ارادۀ نسبت به انسان با ارادۀ نسبت ...

تلمیذ: شما می‌گویید: ارادۀ واجب با ممکن...

استاد:‌ ما در ارادۀ حق صحبت نمی‌کنیم که این چه نحو است، ما نداریم.

تلمیذ: ... دارید ترسیم می‌کنید که چطور می‌خواهد.. پس قیاس بر ممکن است. 

استاد: پس شما می‌گویید: اصلاً خدا هیچ چیزی خلق نکرده است! خب خلق نکرده است، شما از کجا می‌فهمید خلق کرده است؟! اینها همه عدم هستند. شما اصلاً خودتان هم عدم هستید!

تلمیذ: طرف را با عصا بزنید آن‌وقت می‌فهمد که عدم نیست!

استاد: احسنت! پس همین‌که می‌فهمید یعنی یک چیزی هست! حالا آن که هست چیست؟! ما می‌خواهیم این را بگوییم. آن که هست، اراده‌اش ارادۀ پروردگار بوده است بالأخره یک اراده‌ای بوده که خلق کرده است! خودش در قرآن می‌فرماید: ﴿أَرَادَ﴾!

تلمیذ: اراده بوده است اما عرض در تفسیر این اراده است!

استاد: خب همین تفسیر اراده، این ارادۀ بر خلقت انسان با ارادۀ بر خلقت غنم فرق می‌کند یا نمی‌کند؟ فرق می‌کند.