جعل و اصالت ماهیت در فلسفه

مثل مرحوم حاج عباس قوچانى که با این چیزها جنگ مى‌کرد و رفت خانۀ مرحوم قاضى، مرحوم قاضی گفت که جنگت تمام شد یا نه؟!¹ با خودش می‌گفت: اینجا را سور و دیوار و سنگر مى‌کشیم آنجا تیروکمان و تفنگ مى‌گذاریم! ‌بندۀ خدا بیا حالت را بکن! عشق و حالت را بکن! به تیروکمان و برج‌وبارو نجف چه‌کار دارى؟! او هم همین را به او گفت: بالأخره الآن که به اینجا رسیدی جنگت تمام شد یا نه؟!

حالا اگر همین را از پنج یا ده دقیقه قبل از اینکه از خانه راه بیفتد با نوار مغزی شروع به نوشتن می‌کردند یک‌دفعه یک چیز [طویل] همراه او مى‌رفت! تازه این برای پنج دقیقه است! اگر بیست دقیقه بود چقدر بود! انسان باید همۀ اینها را کنار بگذارند! آن‌وقت بهشت برین مى‌شود!

و ذَهَبَت طائفةٌ أخرىٰ مِن الحکماءِ المعروفینَ بِالإشراقیینَ إلى أنَّ أثرَ الجاعلِ و ما یُبدِعُه أولاً و بِالذاتِ هو نَفسُ الماهیةِ ثُمَّ تَستَلزمُ ذلک الجعلُ موجودیةَ الماهیةِ بلا إفاضةٍ مِن الجاعلِ لا لِلوجودِ و لا لِلاتِّصافِ.

[عدۀ دیگری از حکمای معروف به اشراقی معتقد شدند بر اینکه اثر جاعل و آنچه ابتداء و بالذات ایجاد می‌کند همان خود ماهیت است] که در رأس حکمای اشراقی مرحوم شیخ شهاب است ـ دوتا شیخ اشراق هستند که یکى [همین شیخ شهاب است که] در حلب هست که همان شیخ اشراق شهید می‌گویند که قبرش در زیرزمین یک نظمیه قرار دارد و یکى دیگر در بغداد هست. آن شیخ اشراق مشهور همان است که در حلب هست.

ثُمَّ تَستَلزمُ ذلک ... [سپس این جعل، مستلزم موجودیت ماهیت می‌شود]، بدون اینکه نیاز به افاضه‌ای از جانب جاعل باشد، نه برای وجود و نه برای اتصاف؛ بعد یک انتزاع موجودیت مى‌کنیم، استلزام دارد و نه‌اینکه واقعیت دارد. واقعیت همان ماهیت است. استَلزمَ یعنی إحنا نَعتَبرُ و نَنزَعُ یعنى ما موجودیت ماهیت را انتزاع و اعتبار می‌کنیم [بدون افاضه‌ای از جاعل]، نه، افاضۀ از جاعل نه به ‌وجود است نه به اتصاف. وجود که اختصاص به ذات پروردگار دارد اضافۀ بر آن، نزد ما یک امر اعتبارى است. چون وجود و اتصاف عقلى هستند یعنى اعتبارى‌ هستند و ظرف و وعاء تحققشان ذهن هست و تحقق خارجى ندارند. ظرف وقوع در ذهن است و در خارج نیست. مگر اینکه برای ذات پروردگار بگویند که ذات پروردگار، وجود است.