حقیقت جعل و ظهور اسماء الهی

تلمیذ: بی‌عقلی هم دارد.

استاد: در ذات بی‌عقلی نیست. آن هرچه هست عقل است! هو عقلٌ! نشنیده‌اید که بوعلی راجع به ذات ... .

تلمیذ: هو عقلٌ و لیس بِعاقلٍ.

استاد: آن عاقل یعنی در مقام تشخیص و قیاس عاقل نیست چون خدا که قیاس نمی‌کند بلکه آن مقام تدبیر و تدبر و رعایت اصلح و احسن است! که ذات آن عقل است و فعل او عقل است و آیات او عقل است. این صفات همۀ آن مقام واحدیت را تقسیم می‌کند. بنابراین در جعلی که در اینجا اتفاق می‌افتد، چه عملی از آن جعل سر می‌زند؟! جعل عبارت شد از نزول همان ذات بحت و بسیط به‌واسطۀ صفات و اسماء! چون اگر ذات بحت و بسیط بدون اسماء نزول پیدا کند نتیجه‌اش هیچ می‌شود! فرض این است که این نزول، قید می‌خورد و قید هم وصف و اسم است. بنابراین اگر آن ذات بخواهد بدون اسم نزول پیدا کند، خب چیزی در خارج تحقق پیدا نمی‌کند و چیزی مشاهَد نمی‌شود! «کُنتُ کَنزاً مَخفیاً [فَأحببتُ أن أُعرف فخلقتُ الخلقَ لِکی أُعرف]»¹ دیگر به مقام بروز و ظهور نمی‌آید! چه موقعی به مقام ظهور و بروز می‌آید؟ وقتی که اسم و وصف بیاید و او را ظاهر کند! چه چیزی را ظاهر کند؟! هیچ؟! هیچ را که نمی‌شود ظاهر کرد! ذات را ظاهر می‌کند. پس آنچه که در این عالم در مقام جعل وجود دارد؛ یعنی نزول همان ذات پروردگار بر مقدار تقدیری که مقام اسماء و صفات به آن زده‌اند! این جعل می‌شود. خیال می‌کنم به این مقدار نسبت به توضیح مرحوم آخوند کافی است. إن‌شاءالله در جلسۀ بعد به ادامۀ توضیح و مطلب می‌پردازیم.‌

تعریف مقام تدبیر و بیان فرقش با هوهویت

تلمیذ: الوهیت ...

استاد: الوهیت نه، الوهیت مقام تأثیر تأثرات و عبادت و اینها است.

تلمیذ: الوهیتی هست که مافوق احدیت ترسیم کرده‌اند ...

استاد: نه، الوهیت نیست. ﴿وَهُوَ ٱلَّذِي فِي ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٞ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَٰهٞ﴾² این مقام تدبیر است، مقام هوهویت بالاتر از همه هست! آن عماء است، هوهویت عماء نیست. اَلِهه به معنای عماء نیست.