امکان ذاتی و استعدادی در نظام هستی

کیفیت تحقق شیء مادی در خارج

بنابراین هر شیء مادی که در خارج تحقق پیدا می‌کند یا به‌واسطۀ حدوث حوادث متقدمه است که موجب تحقق علت تامه برای تحقق این شیء خارجی می‌شود یا به‌واسطۀ نفس ارادۀ مرید و عزم معزّم است که صُدفةً و دَفعةً و آناً ما بدون هیچ‌گونه ترقّب و ترتبِ علل خارجی موجب تحقق آن شیء در خارج می‌شود.

یک حکیم باید مجموع آن سلسلۀ علل را درنظر بگیرد نه‌اینکه نظر خودش را بر یک نوع خاص از وجود جلب کند. آن عملی که به ارادۀ ولیّ در خارج انجام می‌گیرد چه عصای موسی¹ چه ناقۀ صالح² چه آن شیری که [از پرده] بیرون آمد³ یا فرض کنید موارد دیگر در کندن زمین و برآمدن آب در جنگ صفین از ناحیۀ امیرالمؤمنین علیه‌السّلام که بعد هم که افراد تشنه شده بودند آمدند هرچه نگاه کردند یک هم‌چنین چیزی و جایی را پیدا نکردند⁴ و امثال‌ذلک که تمام اینها بدون هیچ‌گونه ترقّب با ارادۀ ولیّ این شیء در خارج تحقق پیدا می‌کند.

تمام معجزات خارج از سلسلۀ علل عرضیه

همین‌طور اصلاً کل معجزات همین است و تمام معجزات همه خارج از سلسلۀ علل عرضیه است و ارتباطی اصلاً با علل عرضیه ندارند والاّ وقوع معجزه در سلسلۀ علل رضیه اقتضاء دخل‌وتصرف را در سایر سلسله‌ها می‌کند یعنی نسبت به تمام سلسله‌ها باید مراتب علت و معلول [به‌هم بخورد] درحالی‌که هر علتی در جای خودش محقق شده و دیگر تغییر و تغیر و تبدل از آن موقع معنا ندارد.

زید که در روز یکشنبۀ ماه ربیع‌الثانی سنۀ 1425 به دنیا آمده است نمی‌شود تولد این زید را در روز شنبه قرار داد اصلاً امکان ندارد مگر اینکه تمام عوالم [تغییر کنند] چون اصلاً این تقدم و تأخر یک مطلبی است که در اختیار شخص نیست و خدا هم نمی‌تواند هم‌چنین کاری را انجام بدهد چون خود نظام علیت تقدیر و مشیت خدا است. تأخر ثانی از اولیٰ در نظام تکوین هست. حالا خدا چون خدا است و قادر و متعال است پس بیاید دو را به‌جای اول بیاورد و اول را به‌جای دو بیاورد، او هم نمی‌تواند هم‌چنین کاری را بکند و برای خدا هم هم‌چنین امکانی وجود ندارد که مسئله را به این کیفیت کند.