تبیین اقسام امکان در فلسفه اسلامی

ذاتی بودن قبلیت علت بر معلول

فَکلُّ ما کانَ کَذلکَ استحالَ أن یَختصَ صدورُ بعضِ الأشیاءِ مِنهُ دونَ بعضٍ و أن یختصَ بعضُ المستعداتِ بِالفیضانِ مِنه دونَ بعضٍ بَل یَجبُ أن یتساوى نسبتُهُ إلىٰ الکلِّ و یَکونَ عامَ الفیضِ بَلا خللٍ لٰکنّ البرهانَ قائم بِأنَّ بعضَ الممکناتِ وجدَ قبل بعضٍ فی سلسلةِ العلیةِ قبلیةُ بِالذاتِ.

هر موجودى که داراى این خصوصیت است نمى‌شود که بعضى از اشیاء از او صادر بشود و بعضى دیگر صادر نشود. نسبت صدور براى همه یکسان است یعنى در صدور نسبت به بعضى از اشیاء احتیاج به چیزى ندارد، صادر مى‌شوند و در صدور بعضى از اشیاء احتیاج دارد و نمى‌تواند صادر کند! این‌طور نیست! بعضى از مستعدات به فیضان وجود از طرف او اختصاص پیدا کنند ولى بعضى دیگر نه. [این‌طور نیست] بلکه نسبت همۀ مخلوقات باید به پروردگار مساوی باشد؛ همۀ مخلوقات و مصنوعات و آثار باید مساوی باشد. هیچ خللی در فیض او نباشد. خب تا اینجا درست است اما شما نسبت به مادیات چه می‌گویید؟! این مادیات که یکی پس از دیگری می‌آید! پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم 1400 سال پیش بود و در زمان خلقت آدم نبوده است درحالی‌که شما گفتید که هیچ اختصاصی در بعضی نسبت به بعضی نیست؟! هان! این هان، نفس از خود مستعد و قابل است شرایط مستعد و قابل شرایطی‌اش طوری نیست که بتواند استجلاب فیض کند و باید این شرایط مهیا شود تا فیض از آن ناحیه بیاید. آن شرایط زمان، مکان، سلسلۀ علیت، آباء و اجداد، امهات و نظایر این مسائل است. قبلیت آن قبلیت ذاتى است یعنى داخل در زمانیات است و اینکه می‌گوید: قَبلیةً بِالذاتِ به‌خاطر این است که زمان است دیگر! وقتى در ذات حوادث زمان هست پس قبلیت آنها قبلیت ذاتى باشد دیگر یا قبلیت علت بر معلول قبلیت ذاتى است. وقتى که عمرو پدر بکر است نمى‌شود عمرو زودتر از بکر به دنیا بیاید این قبلیت قبلیت ذاتى است.