تبیین اقسام امکان در فلسفه اسلامی

وجود دو نوع عقل

دو نوع عقل داریم؛ یک عقل مقارن داریم که آن عقلی است که خدا در ما جبلّی کرده است و یک عقول مفارق داریم که آن عالم عقول است که این زیر نظر آن است و نمی‌شود بگوییم که [مستقل است] ولی عقول مفارق در ارتباط با ما ممتنع هستند زیرا آنها در حیّز زمان و مکان قرار نمی‌گیرند پس نسبت به ما ممتنع الوجود هستند.

واجب الوجود بودن خداوند از همۀ وجوب و حیثیات

ثُمَ ما یَکونُ ممکنَ الوجودِ فی ذاتِهِ فَإمّا أن یَکونَ إمکانُ وجودِه کافیاً فی فیضانِه مِن علتِه و إمّا أن لا یَکون.¹

ایشان از اینجا بحث را روی مجردات و مادیات می‌برد، هر چیزی که در ذات ممکن الوجود باشد یا نفس امکانی که در این هست مثل ملائکه و عالم انوار و عالم عقول خب اینها احتیاج به زمان و مکان و سایر شرایط قرائن و مقارنات که ندارند و خود امکان ذاتى آنها کفایت مى‌کند که فیضان وجود از علت شود و یا نه، احتیاج به چیزهاى دیگرى داریم؛ زمان، مکان، اعراض، سفیدى و هزارتا رنگ و لعاب باید باشد؛ ﴿هُوَ ٱلَّذِي يُصَوِّرُكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ كَيۡفَ يَشَآءُ﴾² هزارتا رنگ و لعاب مى‌زند خلاصه خدا باید چیزهاى دیگرى هم داشته باشد تا بتواند اینها را درست کند. همین‌طورى که نمى‌شود که یک بچه بیرون بیاید و نه سیاه باشد و نه سفید باشد و نه قرمز باشد و هیچ رنگى نداشته باشد!

و تحقیقُ هذا الکلامِ یَحتاجُ إلىٰ مُقدمةٍ و هیَ أنَّ جمیعَ المُمکناتِ مُستندَةٌ إلىٰ سببٍ واجبِ الوجودِ لِذاتهِ و أنّهُ واجبٌ مِن جمیعِ الوجوهِ و الحیثیاتِ‌ و قَد فَرَغنا مِن بَیانِه.

[تحقیق این کلام نیاز به مقدمه‌ای دارد و آن این است که] همۀ ممکنات به یک سبب مستندات هستند که آن سبب واجبُ الوجودِ لِذاتهِ است. خداى متعال از همۀ وجوب و از همۀ حیثیات واجب است یعنى در ذات، اسماء، صفات، اراده‌ و خلقت خود واجب الوجود است. در هیچ حیثیتى احتیاج به غیر ندارد! نه در ذات خودش متدلّی به غیر است و نه در صفات و اسماء خودش احتیاج به غیر دارد. خود آن اسم براى ذات واجب است، إعمال آن اسم هم واجب است؛ یعنى آن اسم بخواهد در خارج إعمال کند احتیاج به چیز دیگرى جز ارادۀ خود مرید را ندارد. لذا واجب الوجود من جمیع حیثیات است. قبلاً این را گفتیم.