تبیین اقسام امکان در فلسفه اسلامی

و کُلُّ ما هوَ مُمکنُ الوجودِ ... هر چیزى که براى چیز دیگر و نسبت به چیز دیگر ممکن الوجود است باید فى‌حدّذاته ممکن الوجود باشد چون همین‌که شما مى‌گویید که براى او ممکن الوجود است به این معنا است که ممکن است این نباشد و چیزى که وجود و عدم در ذات او مساوى است ذاتاً ممکن الوجود است و لا یَنعکِس. ممکن است یک شیئی فى‌حدّذاته ممکن الوجود باشد و امکان ذاتى داشته باشد ولى نسبت به شىء دیگر واجب باشد. صورت، امکان ذاتى دارد ولى نسبت به ماده وجوب دارد و دیگر امکان ندارد.

تلمیذ: در قسم قبل بود: ما یَکونُ ممکنَ الوجودِ فی ذاتِه بعد اینجا قسم دوم مُمکنُ الوجودِ لِشی‌ءٍ را آمد و فرمود که ممکنُ الوجودِ فی ذاتهِ...

استاد: نه، آن که ممکنُ الوجودِ لِشى‌ءٍ است این حتماً باید فى‌حدّذاته هم ممکن الوجود باشد ولی به‌عکس آن نمی‌شود؛ یعنی شیئی که نسبت به شى‌ء دیگر ملاحظه مى‌شود؛ شما صورت را نسبت به ماده ملاحظه کنید، آیا نسبت به ماده ممکن است یا واجب است؟ واجب است چون مادۀ بدون صورت که نداریم! پس صورت براى ماده واجب مى‌شود درحالى‌که صورت براى ماده امکان ذاتى دارد.

تلمیذ: خب اینجا فرمود که عکس آن نیست درصورتی‌که همان قسم اول ما یَکونُ ممکنَ الوجودِ فی ذاتِه منتها برای شیء هم نیست مثل مجردات که فرمودید، مگر الآن این عکسِ آن نشد؟

استاد: نه! خود ممکن الوجود لِشى‌ءٍ دو نحو است؛ یعنى ایشان می‌خواهند بگویند که این ممکنُ الوجودِ لِشى‌ءٍ، ممکنُ الوجودِ لِذاتهِ هم هست. آن مطلبى که گفتم مربوط به مجردات است آن مطلب خارج از این قضیه بود. هر چیزى که ممکن الوجود است هر چیزى که ماسوى‌الله است چه مبدعات باشد که مجردات است و چه غیر مبدعات باشد هردوی اینها امکان ذاتى دارند. این‌ یک مطلب است. البته ایشان این را بعداً نسبت به این قضیه مى‌گویند منتها من اول گفتم.