تبیین اقسام امکان در فلسفه اسلامی

آن تقسیمى که در اینجا نسبت به امکان استعدادى می‌شود کرد آن امکانى است که در ارتباط با شى‌ء دیگر ملاحظه مى‌شود نه‌اینکه خودش فی‌حدّنفسه [ممکن باشد]. فرض کنید که یک جنین که مى‌خواهد تبدیل به علقه، مُضغه و یک فرزند بشود گرچه خود این نطفه در ذات خودش امکان ذاتى براى انسان شدن دارد ولى امکان استعدادى ندارد زیرا این امکان استعدادى شرایطى را مى‌طلبد که آن شرایط در نطفه و در حال جنین بودن منتفى است و باید آن شرایط مهیا شود تااینکه صورت نوعیۀ مرتبۀ بعدى نسبت به این ممکن شود والاّ ممکن نمى‌شود و مستحیل و ممتنع است زیرا آن شرایط الآن مفقود است و محلّ براى این شرایط همان ماده است که آن ماده قابلیت براى تجدّد صورت دیگر را به‌واسطۀ این شرایط به خود مى‌گیرد. بنابراین ممکن است که امکان ذاتى در یک شى‌ء باشد ولى امکان استعدادى در یک شىء نباشد.

همین‌طور مرحوم آخوند می‌فرمایند: یک شىء ممکن است که فى‌حدّذاته ممکن باشد ولى به نسبت به شیء دیگر واجب باشد مثلاً صورت خودش فی‌حدّنفسه امکان ذاتى دارد ولى وقتى که انسان نسبت به ماده لحاظ مى‌کند مى‌بیند که واجب است و نسبت به ماده نمى‌تواند ممکن باشد ولى عرض نسبت به معروض [امکان دارد]. عرض فی‌حدّنفسه امکان ذاتى دارد ولى نسبت به موضوع هم وجوب ندارد بلکه امکان دارد. البته ما نمى‌توانیم بگوییم که عرض به‌عنوان کلى امکان ذاتى دارد! شاید منظور ایشان عرض خاص است. یک شىء براى تحقق خارجى خودش عرض به‌عنوان کلى براى او وجود دارد اما عرض خاص مثلاً بیاضیت براى این کتاب یا سوادیت براى جلد این وجوب ندارد بلکه امکان ذاتى و خارجى دارد که همان امکان وقوعى است ولى خود موضوع نسبت به عرض موضوع فی‌حدّنفسه و در ذات خودش امکان ذاتى دارد ولى وقتى که نسبت به اعراض سنجیده مى‌شود دیگر امکان ندارد.

نحوۀ ارتباط یک شیء ممکن با شیء دیگر