تبیین اقسام امکان در فلسفه اسلامی
تفاوت امکان ذاتی و استعدادی در نظام هستی
آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به بررسی دقیق اقسام «امکان» در فلسفه اسلامی میپردازند. بحث با تفکیک میان امکان ذاتی و امکان استعدادی آغاز میشود؛ بدین معنا که هر موجودی در ذات خود ممکن است، اما در تحقق خارجی، برخی موجودات مانند مجردات تنها به امکان ذاتی نیاز دارند، در حالی که مادیات و زمانیات برای تحقق، نیازمند شرایط و امکانات استعدادی هستند. در ادامه، نحوه ارتباط ممکنات با یکدیگر و نسبت آنها با واجبالوجود تبیین شده و این نکته مورد تأکید قرار میگیرد که اختلاف در فیض و تقدم و تأخر حوادث، نه از ناحیه واجبالوجود، بلکه ناشی از تفاوت در ماهیت و استعدادِ خودِ ممکنات است. در نهایت، این بحث به رفع شبهات پیرامون علیت و ضرورت رعایت سلسله مراتب در عالم هستی منجر میشود تا روشن گردد که چرا برخی امور در نظام آفرینش بر برخی دیگر تقدم دارند.
مرتب سازی:
تبیین اقسام امکان در فلسفه اسلامی
1درس چهارصد و هفتاد و ششم
بحث راجع به ممکن و اقسام ممکن (1)
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
فصل (14).
فی أقسام الممکن.1
این بحث مطلبى ندارد من نگاه کردم و همانطور که بعضى گفتند ـ کتاب من هم مثل کتاب شماست ـ در اینجا هم دیدم و تذکر دادم که اصلاً تعجب است که چرا مرحوم آخوند این بحث را در اینجا آوردهاند و این را مىبایست در همان مباحث قبلى مطرح میکردند!
وجود دو نوع امکان در تقسیم ممکن
بحث راجع به ممکن و اقسام ممکن است. ایشان مىفرمایند که در تقسیم ممکن دو نوع امکان وجود دارد؛ امکان اول امکان ذاتى است که به خود ذات و هویت شىء خارج تعلق مىگیرد و این امکان ذاتى شامل همۀ ممکنات از ماسوىالله میشود؛ یعنى هر چیزى که وجود براى او ضرورت ندارد متصف به امکان ذاتى خواهد بود چه مبدعات همانطور که قبلاً گفتیم؛ آنهایى که صرف نظر از امکان براى استفاضۀ وجوب و استجلاب وجوب از آن وجود اتَمّ، در وجود و ذات خودشان احتیاج به شرط و مقارنه و شىء دیگرى ندارند. عالم ملائکه و عالم انوار و عالم عقول احتیاج به چیزى ندارند! نفسِ امکان ذاتى در وجود آنها کفایت مىکند براى اینکه از جانب مفیض به آنها افاضۀ وجود بشود و آنها در عالم اعیان تحقق پیدا کنند ولى بعضى از ممکنها را داریم غیر از امکان ذاتى مثل مادیات احتیاج به چیزهاى دیگرى هم دارند مثلاً در زمانیات گفتیم که اگر یک پسرى بخواهد متولد بشود این مشروط به این است که اول پدر او متولد بشود، آن امکان ذاتى در فرزند جای خود را عوض نمیکند تا خدا اول پسر را خلق کند و بعد پدرش را خلق کند، این یکجورى مىشود!!
اما در مورد مادیات و زمانیات و آنچه را که بروز متىٰ و أین، مکان براى آنها ضرورت دارد در اینجا مىبینیم که این حوادث صرفنظر از امکان ذاتى که براى خود آن ماهیت است یک شرایط دیگری را هم لازم دارد که آن شرایط خارج از ذات آنهاست که همراه با ماده موجب مىشود که براى آن صورت یکى پس از دیگرى براى آنها بیاید و همینطور این امکانى که در این ذات و هویت یک عین خارجى قرار دارد براى رسیدن به یک هویت دیگر باید آن ذات را مستعد کند که بتواند صورت دیگرى براى او بیاورد که از این تعبیر به امکان استعدادى مىشود. ممکن است یک شىء امکان ذاتى داشته باشد ولى امکانات استعدادى نداشته باشد. بنابراین اشیاء در وجود خودشان بر دو امکان قرار دارند؛ یا امکان ذاتى یا امکان استعدادى.
- . الحکمة المتعالیة، ج 1، ص 394.