محدودیت شناخت حقایق اشیاء

درس چهارصد و هفتاد و چهار

بررسی کلام مرحوم بوعلی در عدم معرفت ماهیت اشیاء (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم‌

أقولُ تأویلُ کلامِه ما أومَأنا إلیه و أقَمنا البرهانَ علیه فی مباحثِ الوجودِ مِن أنَّ أفرادَ الوجودِ لا برهانَ علیها إلا على ضَربٍ مِنَ الحیلَةِ برهاناً شبیهاً بِاللم حیثُ ذکرنا أنَّ حقیقةَ کلِّ موجودٍ لا تُعرفُ بِخصوصِها إلا بِالمشاهدةِ الحُضوریةِ و فُصولُ الأشیاءِ عندنا عینُ صورِها الخارجیة فَحقَّ أنَّها لا تعرف إلا بِمفهوماتٍ و عنواناتٍ صادقةٍ علیها و تلکَ المفهوماتُ و إن کانَت داخلةً فی المفهومِ المرکبِ المُسمّىٰ بِالحدِّ المُشتَمل على ما یُسمّىٰ جنساً و ما یسمى فصلاً إلا أنَّها خارجةٌ مِن نحوِ الوجودِ الصِّوری الذی بِه یکونُ الشی‌ء حقیقةً أو ذا حقیقةٍ و الشیخُ ذَکَرَ فی بعضِ مواضعِ الشِّفاءِ ما معناه أنَّ فصلَ الحیوانَ لیسَ مفهومَ الحساس بَل جوهرُ نفسِه الَّتی بِها تمامَ ذاتِه و هویتِه و حقیقتِه و کذا فصولُ سائرِ الأنواعِ و الأجناسِ و الأولُ یُسمَّى فصلاً منطقیاً و الثانی فصلاً اشتقاقیاً لأنَّه غیرُ محمولٍ علَى النوعِ المرکب و المحمولُ علیه هو المفهومُ المأخوذ منه و ذلکَ بِالحقیقةِ لازمٌ مِن لوازمِهِ و مِن هذا المَوضعِ‌ یُعلَمُ أنَّ لِلوجودِ أعیاناً خارجیةً و لیسَ عبارةً عن مفهومٍ عقلیٍ انتزاعیٍ إضافیٍ یتکثر بِتکثرِ ما أضیفَ إلیه کَما زَعَمَه المُتأخّرون و هذا الکلامُ مِنَ الشیخ کالنَّص على ما ادَّعیناه‌.¹

در اینجا مرحوم آخوند به یک مطلب بسیار دقیق اشاره می‌کنند. اگر درنظر رفقا باشد مرحوم شیخ بوعلی قائل به عدم معرفت ماهیت اشیاء بودند. عبارت بوعلی در این مسئله حاکی از عدم شناخت واقعی آن حقیقت شیء و ذات شیء است. بیانی که ایشان داشتند و ما آن را در کلام مرحوم آخوند دیدیم این بود که کیفیت ادراک ما از حقایق اشیاء، از آثار و لوازم آن شیء است. زیرا وصول علم به صورت بر وجود ذهنی از حواسِ ظاهر ـ یعنی با تقریظی که روی کلام ایشان باید انجام بشود ـ نسبت به آثار و لوازم یک شیء برای انسان صورت مشترک و صورت متمایزی حاصل می‌شود و در آن صورت مشترک که اسم آن را جنس می‌گذاریم این شیء در آثار با سایر اشیاء مختلفة الحقائق و النوعیه متشارک است. بنابراین از اشتراک بین این نوع و سایر انواع استحصال جنس می‌کنیم و از خصوصیت متمایز بین این نوع و سایر انواع استحصال فصل می‌کنیم و ما خصوصیت متمایز شیء جزئی را به‌عنوان صورت عارض و حمل بر ماده می‌کنیم.