امکان معرفت به حقایق اشیاء و مراتب علم

پس اینکه بگوییم: نمی‌شود بسائط معقول بشوند، این موجب می‌شود که ما بگوییم که انسان نمی‌تواند چیزی را تعقل کند؛ نه حدش و نه رسم را، نه جنس و فصلش و نه لوازمش را. [ولی تالی باطل و ظاهر البطلان است] و ما می‌بینیم که انسان خیلی مطالب را می‌تواند تعقل کند [و مقدّم هم مثل آن است؛ کلام فخر رازی تمام شد].

حضرت در جنگ نهروان فرمودند که این جنگ را ما شروع می‌کنیم و از ما ده نفر کشته نمی‌شوند و از آنها ده نفر زنده نمی‌مانند.¹ عیناً آنچه که گفت انجام شد! این امام است! حالا ما چه؟! از اول تا آخر حرف‌هایمان غلط و اشتباه و خطا است! باید حد قائل شویم.

خدا مرحوم حاج هادی ابهری را که قبرش در علی بن جعفر علیه‌السّلام هست رحمت کند من حدود هفده ساله بودم. ایشان حالش هم خوب نبود و سال آخر حیاتش بود، سرطان ریه‌ هم داشت و مرحوم پدرمان او را به منزل آورده بودند ممرضش بودند و از او پرستاری می‌کردند. من و اخوی بزرگ‌تر روز نیمه شعبان نشسته بودیم او هم چپق می‌کشید و از کیسه توتون درمی‌آورد و از این چیزها می‌کشید. یک‌دفعه در همان حال چپق کشیدن خندید! گفت: من دیدم امسال شما دوتا با پدرتان دارید دور کعبه می‌گردید! ما شانزده، هفده ساله بودیم! مکه کجا؟! ما اصلاً به خوابمان هم نمی‌دیدیم! ما خندیدیم و گفتیم که حالا حاجی راست می‌گویی؟! گفت: من که دیدم!

نیمۀ شعبان گذشت و ماه رمضان شد و اواسط ماه رمضان یک بنده خدایی از همان رفقای مسجدی مرحوم پدرمان نزد ایشان آمد و گفت: ما امسال نیت کردیم به مکه برویم و می‌خواهیم با شما باشیم! خلاصه ایشان را دعوت کرد. ایشان هم فکر کردند و گفتند: باشد، عیبی ندارد. او گفت: می‌خواهم این دوتا هم باشند! مرحوم آقا فرمودند: آقا اینها که کوچک هستند! خب این هجده هفده ساله است و دیگری شانزده ساله است! آن‌وقت زمان شاه! اصلاً امکان نداشت! زمان شاه اصلاً از بیست سال کمتر که قانونی نبود و مجاز نبود و قانونش برای حج بالای بیست سال بود.